Những bưu thiếp đươc lưu chuyển qua Hà Tiên

A/ Bối cảnh lịch sử:

Thầy cô và các bạn thân mến, sau khi gợi nhớ Hà Tiên qua các phong bì ngày xưa, hôm nay chúng ta sẽ đến với Hà Tiên xa xưa qua các tấm bưu thiếp (hay bưu ảnh = cartes postales) đã từng trên đường lưu chuyển có liên quan đến văn phòng bưu điện ở Hà Tiên. Mục đích chính không phải sưu tầm những bưu thiếp có in hình phong cảnh đẹp ở Hà Tiên mà là xem qua các chi tiết trên những bưu thiếp được gởi đi từ văn phòng bưu điện Hà Tiên hay từ các nơi khác gởi đến Hà Tiên hay chỉ thông qua giai đoạn trung gian Hà Tiên để đi nơi khác.

Vào thời kỳ người Pháp chiếm toàn phần miền nam nước Việt Nam (1859: Pháp chiếm Saigon, 1862: Pháp chiếm ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ, 1867: Pháp chiếm ba tỉnh miền Tâu Nam Kỳ, 1874: Nam Kỳ trở thành thuộc địa của Pháp) , người dân bản xứ chúng ta ít có phương tiện đi lại, thiếu dụng cụ và cũng không có điều kiện in ấn, phát hành các sản phẩm hình chụp của mình. Đa số các nhà nhiếp ảnh, các nhà phát hành bưu thiếp thời kỳ nầy đều là người Pháp. 

Việc lưu chuyển các bưu phẩm đã phát xuất từ thời 1870, chủ yếu  là nhu cầu liên lạc giữa những người Pháp đến Việt Nam và gia đình của họ ở bên Pháp: các viên chức, binh lính, giáo sĩ đi truyền đạo và ngay cả dân sự người Pháp…Gia đình của những người nầy bên Pháp tò mò muốn biết sinh hoạt ở cái xứ sở xa xôi, sự kỳ lạ, phong cảnh không quen thuộc và ngay cả lịch sử của xứ sở nầy…Vì có nhu cầu như vậy nên đội ngũ thợ chụp hình người Pháp tỏa ra khắp nơi ở vùng Nam Kỳ (Cochinchine) để chụp phong cảnh, sự sinh hoạt hằng ngày, chùa chiền, nhà cửa….Đa số là người ở trong nhà binh, sau đó khi họ rời khỏi quân đội, một số người tiếp tục hành nghề chụp ảnh, mở các tiệm chụp hình, hợp tác với các nhà sản xuất bưu thiếp từ nước Pháp sang miền Nam hoặc có khi chính họ trở thành nhà xuất bản bưu thiếp…

B/ Nhà xuất bản bưu thiếp:

Sau đây là một số nhà xuất bản bưu thiếp người Pháp, nỗi tiếng trong thời kỳ nầy (1859 – 1945), hoạt động ở Saigon.

Claude et Cie: Trong số các nhà xuất bản bưu thiếp lâu đời nhất làm việc tại Saigon trước tiên phải nói đến nhà in mới Claude et Compagnie. Nhà in được thành lập năm 1881 tại số 125-127 đường Catinat Saigon. Đây là nơi phát hành các bưu thiếp trên toàn liên minh Đông Dương với nhiều chủ đề: chủ đề về Saigon, chủ đề về Nam Kỳ…Ngoài ra nơi đây cũng là nhà in, nhà sách, nhà văn phòng phẩm…

Fernand Nadal: Sinh vào cuối thập niên 1890, ông tới Saigon trong những năm 1920 và lập cơ sở tại số 150 đường Catinat Saigon. Ông cho đăng hình ảnh trong nguyệt san « Le Monde colonial illustré » (Thế giới thuộc địa có hình minh họa) giữa 1920 – 1931. Ông làm vừa việc cho phủ thống đốc, vừa làm việc cho các địa chủ xây cất dinh thự tại các nơi du lịch và các thương gia tại Saigon. ông phát hành rất nhiều bưu phiếu và một số vẫn còn tái bản lại cho đến năm 1950.

Poujade De Ladevèze: Trên một số bưu thiếp thường ký tên « Collection Poujade de Ladevèze » (Bộ sưu tập Poujade de Ladevèze), xuất hiện khoảng năm 1922. Có tài liệu cho rằng ông không phải là nhà chụp hình, ông cho xuất bản những bưu thiếp có màu mà hình ảnh đăng trên đó không đề tên tác giả.

Mme Terray: Bà là nhà chụp hình chuyên nghiệp, có cơ sở tại số 134-136 đường Catinat Saigon. Bà xuất bản các danh thiếp có vẽ hình chân dung. Đầu tiên là nhà xuất bản « Collection G. Wirth » và vợ ông chính là bà Terray, bà kế nhiệm ông từ năm 1903. Đây là một nhà xuất bản bưu thiếp hiếm hoi thường có để tên tác giả của các bức hình mà nhà nầy phát hành khi không phải là hình của nhà xuất bản tự chụp.

Francis Alexandre Decoly: Ông đặt cơ sở tại số 10 đại lộ Charner, nơi ông cùng hoạt động với nhà chụp hình Planté, tuy nhiên Decoly không phải là nhà chụp hình mà là nhà xuất bản bưu thiếp. Các bưu thiếp do ông xuất bản có dấu hiệu nhỏ ở góc dưới hình một ngôi chùa, sau nầy thành chữ ký « Editions La Pagode Saigon » (Phiên bản ngôi chùa Saigon). Ông xuất bản các bưu thiếp trắng đen và cả màu.

C/ Hình thức mặt sau của một bưu thiếp:

Nếu ta chỉ việc chiếu theo dấu đóng trên bưu thiếp hoặc phần chữ viết của người gởi để biết ngày tháng của bưu thiếp thì việc nầy hiển nhiên, nhưng để biết năm xuất bản bưu thiếp hoặc ngày tháng hình được chụp trên bưu thiếp thì rất khó. Tuy nhiên có một nghị định ra ngày 18 tháng 11 năm 1903 cho phép ghi địa chỉ ở bên phải và phần viết thư bên trái ở mặt sau của tấm bưu thiếp. Vì thế nếu mặt sau của tấm bưu thiếp không chia thành hai phần theo chiều đứng thì bưu thiếp nầy xuất bản trước tháng 12 năm 1903, nếu mặt sau bưu thiếp được chia thành hai phần dọc, bưu thiếp nầy xuất bản sau tháng 12 năm 1903.

Hai hình thức mặt sau của một tấm bưu thiếp: bên trái: bưu thiếp xuất bản trước năm 1903; bên phải: bưu thiếp xuất bản sau năm 1903

D/ Một số bưu thiếp liên hệ đến Hà Tiên:

Năm 1901;

1/ Bưu thiếp từ thành phố Laon nước Pháp gởi đến Hà Tiên. Ngày gởi 7/3/1901, ngày đến Hà Tiên 11/4/1901.

1a/ Bưu thiếp gởi cho Monsieur Edouard Cudenet, percepteur à Hatien Cochinchine (Ông Edouard Cudenes, nhân viên thâu thuế ở Hà Tiên, Nam Kỳ) . Nơi xuất phát bưu thiếp nầy là thành phố Laon (ở vùng đông bắc nước Pháp), gởi ngày 7/3/1901. Bưu thiếp đến Sài Gòn ngày 6/4/1901 (Saigon Central – Cochinchine = Văn phòng trung tâm Sài Gòn, Nam Kỳ), và đến Hà Tiên ngày 11/4/1901 (Hatien – Cochinchine = Văn phòng Hà Tiên, Nam Kỳ). Đặc biệt có một dấu đóng hình chữ T trong một hình tam giác lật ngược: đó là dấu hiệu của văn phòng xuất phát cho biết bưu thiếp nầy chưa dán tem đủ số tiền và người nhận bưu thiếp nầy phải trả tiền thêm khi nhận bưu thiếp. Hình: Delcampe

1b/ Đây là mặt sau của tấm bưu thiếp trên. Bưu thiếp có in hình Porte d’Ardon (cổng vào thành lũy thành phố Laon, xây vào thế kỷ thứ 14). Bên trái phía dưới thiệp có ghi dấu hiệu nhà xuất bản: B.F., Paris = Berthaud Frères, hai anh em Jean và Michel Berthaud là nhà chụp hình hoạt động ở Paris trong những năm 1863 đến năm 1908. Trên bưu thiếp có lời viết như sau: « Laon, 7 Mars 1901 Monsieur, Ayant vu votre adresse sur la lecture pour tous, j’espère que vous me ferez le plaisir d’échanges des cartes postales. Monsieur René Maguier, Lycée de Laon Aisne France » (Laon ngày 7 tháng 3 năm 1901, thưa ông, nhân thấy được địa chỉ của ông trên phần cho mọi người đọc, tôi hy vọng rằng ông sẽ làm tôi vui thú về việc trao đổi các bưu thiếp. Ông René Maguier, trường Trung Học Laon, tỉnh Aisne, Pháp). Hình Delcampe.

2/ Bưu thiếp từ Hà Tiên gởi đến thành phố Mantes-La-Ville nước Pháp. Ngày gởi 7/5/1901, ngày đến Mantes-La-Ville nước Pháp 5/6/1901.

2a/ Bưu thiếp gởi cho ông Da…ry (không rỏ tên), địa chỉ Mantes-la-Ville, (Seine et Oise), France. Nơi xuất phát bưu thiếp nầy là văn phòng Hà Tiên (Hatien – Cochinchine), dấu đóng ngày 7/5/1901. Bưu thiếp đến thành phố Mantes Sur Seine, Seine et Oise nước Pháp ngày 5/6/1901 (trên dấu đóng ghi Mantes s/ Seine – Sne et Oise, 5 Juin 01). Phía trên có hàng chữ « imprimé » (Thiệp in) và hàng chữ Carte Postale bị gạch bỏ, điều nầy chỉ áp dụng cho các loại gởi bưu thiếp không riêng tư để được hưởng chi phí dán tem rẻ tiền (ở đây là 5 centimes thay vì phải dán tem 10 centimes). Hình Delcampe.

2b/ Đây là mặt sau của tấm bưu thiếp trên.  Hình ảnh trên bưu thiếp là ngôi chùa ở thành phố Pnom Penh (Nam Vang, nước Cambodge), phía trên bên phải có ghi Souvenir de Pnom Penh (Kỷ niệm Nam Vang). Bên phải có hàng chữ viết tay đứng: E. Cudenet, Percepteur à Hatien Cochinchine. (E Cudenet, nhân viên thâu thuế ở Hà Tiên, Nam Kỳ). Không rỏ nhà xuất bản bưu thiếp nầy. Hình Delcampe.

Năm 1903;

3/ Bưu thiếp từ thành phố Kampot nước Cambodge gởi đến thành phố Tanger nước Maroc thông qua thành phố Hà Tiên. Ngày gởi 9/12/1903, qua Hà Tiên tháng 12/1903 và ngày đến Maroc không rỏ.

3/ Bưu thiếp gởi cho cô Luna Benasuli, Tanger, Maroc. Nơi xuất phát bưu thiếp nầy là thành phố Kampot, nước Cambodge (Kampot ở về phía nam nước Cambodge, xưa kia là một thành phố quan trọng thời thuộc địa Pháp, cách Hà Tiên khoảng 41 km đường chim bay). Bưu thiếp khởi hành ở Kampot ngày 9/12/1903 (Kampot – Cambodge), chuyển qua Hà Tiên cùng tháng 12/1903, không thấy rỏ ngày đến Hà Tiên (Hatien – Cochinchine), chuyển lên Sài Gòn ngày 17/12/1903 (Saigon Central – Cochinchine). Trên bưu thiếp không có dấu đóng ngày tháng đến Tanger, Maroc. Phía trên bưu thiếp có chữ viết tay Impreso (Thiệp in), điều nầy chỉ áp dụng cho các loại gởi bưu thiếp không riêng tư để được hưởng chi phí dán tem rẻ tiền. Hình trên bưu thiếp Tonkin – Sontay, Mans du Mont Bavi (Bắc Kỳ – Sơn Tây, người miền núi Ba Vì). Nhà xuất bản bưu thiếp là Collection Dieulefils, Hanoi. Phía dưới hình có hàng chữ viết tay: Kampot (Cambodge) 9 décembre 1903. Hình Delcampe.

4/ Bưu thiếp từ thành phố Kampot nước Cambodge gởi đến thành phố Tanger nước Maroc thông qua thành phố Hà Tiên. Ngày gởi 11/12/1903, qua Hà Tiên ngày 14/12/1903 và ngày đến Maroc không rỏ.

4/Bưu thiếp gởi cho cô Luna Benasuli, Tanger, Maroc. Nơi xuất phát bưu thiếp nầy là thành phố Kampot, nước Cambodge. Bưu thiếp khởi hành ở Kampot ngày 11/12/1903 (Kampot – Cambodge), chuyển qua Hà Tiên ngày 14/12/1903 (Hatien – Cochinchine), chuyển lên Sài Gòn ngày 17/12/1903 (Saigon Central – Cochinchine). Trên bưu thiếp không có dấu đóng ngày tháng đến Tanger, Maroc. Phía trên bưu thiếp có chữ viết tay Impreso (Thiệp in), điều nầy chỉ áp dụng cho các loại gởi bưu thiếp không riêng tư để được hưởng chi phí dán tem rẻ tiền. Hình trên bưu thiếp Tonkin – Tuyen Quang, Rivière et Village (Bắc Kỳ – Tuyên Quang, Sông và Làng). Nhà xuất bản bưu thiếp là Collection Dieulefils, Hanoi. Phía dưới hình có hàng chữ viết tay: Kampot (Cambodge) 11 décembre 1903. Hình Delcampe.

5/ Bưu thiếp từ Hà Tiên gởi đến thành phố Bouvesse nước Pháp. Ngày gởi 27/7/1903. Ngày đến Bouvesse nước Pháp 21/8/1903.

5a/ Bưu thiếp gởi cho Mademoiselle Jeanne Favel, Chez Mr Robin, à Bouvesse par Montalieu-Vercieu (Isère), France (Cô Jeanne Favel, ở nhà ông Robin, tại làng Bouvesse, hướng Montalieu-Vercieu, tỉnh Isère, Pháp). Bưu thiếp xuất phát từ Hà Tiên ngày 27/7/1903 (Hatien – Cochinchine), đến Sài Gòn ngày 30/7/1903 (Saigon Central – Cochinchine). Bưu thiếp đến Montalieu-Vercieu, tỉnh Isère, Pháp ngày 21/8/1903 (Montalieu-Vercieu – Isere). Phía trên bưu thiếp có ghi « Carte Postale (ce côté est exclusivement réservé à l’adresse) »  (Bưu thiếp, phía nầy chỉ dành riêng cho địa chỉ). Hình PicClick

5b/ Đây là mặt sau của tấm bưu thiếp trên. Bưu thiếp in hình Rue de Bangkok à Saigon (Đường Bangkok ở Sài Gòn). Bên trái có in hàng chữ đứng Série de Cochinchine –  Claude et C°, Editeurs, Saigon. (Loạt hình Nam Kỳ – Nhà xuất bản Claude và C°, Sài Gòn). Phía dưới là phần chữ viết tay như sau:  » Mademoiselle, je profite que vous êtes en vacances à Bouvesse pour vous donner de nos nouvelles dont vous aurez le plaisir d’en faire part à mon père, à ma belle soeur et mon neveux ainsi qu’aux bons amis de Bouvesse et nous vous souhaitons une meilleure santé pendant vos vacances. Les deux fillettes ne vous au point oublier elle chantent souvent » (Thưa cô, tôi thừa lúc cô đang nghỉ hè ở Bouvesse để cho cô hay tin tức chúng tôi mà cô sẽ thích thú báo tin đó cho cha tôi, cho chị và cháu trai của tôi cũng như cho các bạn thân ở Bouvesse và chúng tôi xin chúc cô sức khỏe tốt đẹp trong lúc cô nghỉ hè. Hai cô bé gái không hề quên cô, các cô ấy ca hát thường xuyên). Bên trái có hàng chữ viết tay đứng: « Bonsoir Mme la lune. Toujours à vous amicalement » và có chữ ký tên. (Chào buổi tối bà mặt trăng, lúc nào cũng thân hữu với bà). Hình PicClick

Năm 1907:

6/ Bưu thiếp từ Hà Tiên gởi đến thành phố Tunis nước Tunisie. Ngày gởi 26/4/1907, ngày đến Tunis nước Tunisie 31/6/1907.

6a/ Bưu thiếp gởi cho Mademoiselle Marie Bertin, 13 rue d’Espagne, Tunis, Tunisie (Cô Marie Bertin, số 13 đường Espagne, Tunis, Tunisie). Nơi phát xuất bưu thiếp nầy là văn phòng Hà Tiên, gởi đi ngày 26/4/1907 (Hatien – Cochinchine). Bưu thiếp đến nước Tunisie (ở Bắc Phi Châu) ngày 31/6/1907. Trên bưu thiếp có dấu đóng chữ T tức là bưu thiếp chưa dán tem đủ số tiền nên khi đến Tunisie người nhận phải đóng thêm tiền tem 10 Centimes (tem và dấu đóng bên trái bưu thiếp). Hình Delcampe.

6b/ Đây là mặt sau của tấm bưu thiếp trên. Hình trên bưu thiếp là « Vue d’ensemble de MYTHO (Cochinchine) » (Quang cảnh chung Mỹ Tho, Nam Kỳ). Nhà xuất bản bưu thiếp là Mme Terry, Photographe, Saigon (Bà Terry, nhiếp ảnh gia, Sài Gòn). Chữ ký tên người gởi bưu thiếp là Guénéval. Tem dán trên bưu thiếp giá 5 Centimes. Hình Delcampe.

Năm 1908:

7/ Bưu thiếp từ Hà Tiên gởi đi, không rỏ nơi đến. Ngày gởi 21/10/1908.

7/ Bưu thiếp xuất phát từ văn phòng Hà Tiên, ngày 21/10/1908. Dấu đóng Hatien – Cochinchine 21 Oct 08. Trên bưu thiếp có in hình: Cochinchine – Un groupe d’Indigènes (Nam Kỳ – Một nhóm người bản xứ). Không có mặt sau nên không có tên và địa chỉ người nhận. Không biết nhà xuất bản. Hình Delcampe.

Năm 1909:

8/ Bưu thiếp từ Hà Tiên gởi đến thành phố Toulouse nước Pháp. Ngày gởi không rỏ nhưng theo chữ viết ngày 6/3/1909.

8a/ Bưu thiếp xuất phát từ văn phòng Hà Tiên, không rỏ ngày tháng trên dấu đóng. Trên bưu thiếp có in hình một người Pháp đứng trước Mạc Công Miếu Hà Tiên. Bên phải có hàng chữ viết theo chiều đứng « Pagode de Ma-Keu-Ou à Hatien, Hatien 6 Mars 1909 » và có chữ ký tên (Miếu Mạc Kính Cửu ở Hà Tiên, Hà Tiên 6 tháng 3 năm 1909). Không biết nhà xuất bản. Hình Delcampe.

8b/ Đây là mặt sau của tấm bưu thiếp trên. Phía trên có hàng chữ viết Hatien 6 Mars 1909 (Hà Tiên ngày 6 tháng ba 1909). Hàng chữ in « Carte Postale, Tous les pays étrangers n’acceptent pas la correspondance au recto (se renseigner à la poste). (Bưu thiếp, Tất cả các nước ngoài không chấp nhận thư viết ở mặt trước (hỏi thông tin tại bưu điện). Địa chỉ người nhận bưu thiếp viết bên phải (cột Adresse): Madame Pujat, 13 R. d’ Auriol, Busca, Toulouse (Bà Pujat, 13 đường Auriol, Khu Busca, Toulouse). Bên trái là phần viết thư (cột Correspondance): « Ma chère Mère, Je suis en pourparlers pour changer la Cochinchine contre Le Cambodge. Le poste qu’on me propose est sur le bord du G’ Fleur à 5 km de Pnom-Penh ». (Mẹ thân yêu, con đang thảo luận để xin đổi từ Nam Kỳ qua Cambodge. Chỗ làm mà người ta đề nghị cho con ở kế bên G’Fleur, cách Pnom – Penh 5 km.). Không rỏ ngày đến Toulouse, nước Pháp. Hình Delcampe.

9/ Bưu thiếp có lẽ từ Hà Tiên gởi đi theo như chữ viết. Không có địa chỉ nơi đến. Ngày gởi có thể 17/01/1909. Ngày đến cũng không rỏ.

9/ Bưu thiếp có lẽ xuất phát từ văn phòng Hà Tiên, nhưng không có dấu đóng, không biết ngày tháng gởi, cũng không biết người gởi và người nhận. Hình trên bưu thiếp là hình sinh hoạt của người dân « Marchands de Paddy se rendant au Marché » (Người buôn lúa thóc đi ra chợ). Có hàng chữ viết của người gởi cho biết là bưu thiếp gởi từ Hà Tiên  » Hatien, Cochinchine 19 – Janvier 09″ (Hà Tiên, Nam Kỳ 19 tháng giêng 1909). Nhà xuất bản bưu thiếp có ghi bên trái, phía dưới Planté, Editeur, Saigon (Nhiếp ảnh gia Planté, nhà xuất bản, Sài Gòn).

Năm 1919:

10/ Bưu thiếp từ Hà Tiên gởi đi, không rỏ nơi đến. Ngày gởi 19/11/1919.

10/ Bưu thiếp xuất phát từ văn phòng Hà Tiên; trên tem có dấu đóng Hatien – Cochinchine 19/11/19 (Văn phòng bưu điện Hà Tiên – Nam Kỳ 19/11/1919). Không biết tên người gởi và người nhận vì thiếu mặt sau. Trên bưu thiếp có in hình « Cambodge – Pnom – Penh – Pagode Royale face Nord-Est » (Ngôi chùa hoàng gia theo hướng đông bắc). Có dấu hiệu nhà xuất bản phía dưới góc trái (Bình đốt dầu thơm màu đỏ): P. Dieulefils – Hanoi.

Paris, viết xong ngày 03/03/2020, Trần Văn Mãnh

Hệ thống hải đăng Hà Tiên qua các giai đoạn thời gian

A/ Chức năng hải đăng:

Hải đăng (nghĩa đen là ngọn đèn biển) là một hệ thống tín hiệu thường được sử dụng trong lãnh vực hàng hải (cũng có thể được dùng trong lãnh vực hàng không). Đó là một hệ thống tín hiệu bao gồm một hệ thống chiếu sáng mạnh mẽ thường được đặt trên đỉnh của một tòa tháp thường nằm gần bờ biển. Hệ thống tín hiệu cho phép tàu bè xác định vị trí của các khu vực nguy hiểm gần bờ biển, cũng như các cảng biển. Tuy nhiên số lượng các ngọn hải đăng đã giảm đi do đã được thay thế bởi các công cụ điện tử hiện đại, chẳng hạn GPS (Global Positioning System). Các tòa tháp chứa các ngọn hải đăng từ từ trở thành các nơi có tính chất lịch sử, du lịch và đôi khi cũng là di sản kiến trúc của đất nước.

Hiện nay nước Việt Nam có tổng số 79 ngọn đèn biển. Trong đó thì có nhiều ngọn được người Pháp xây dựng từ hơn 100 năm trước, ta có thể liệt kê sau đây: Bảy Cạnh (Côn Đảo), Hòn Lớn (Nha Trang), Long Châu (Cát Hải, Hải Phòng), Hòn Dấu (Đồ Sơn, Hải Phòng), Núi Nai (Hà Tiên, Kiên Giang), Hòn Khoai (Ngọc Hiển, Cà Mau), Tiên Sa (Sơn Trà, Đà Nẵng), Mũi Dinh (Thuận Nam, Ninh Thuận)…v..v..

Bản đồ năm 1933 về các hệ thống: đường lộ, đường sắt và các ngọn hải đăng các nước Đông Dương. Trong đó ta thấy vị trí các ngọn hải đăng dọc theo bờ biển nước Việt Nam. (Hình: Gallica, BNF)

B/ Hệ thống hải đăng ở Hà Tiên:

Nói đến hải đăng ở Hà Tiên, chúng ta ai cũng nghĩ đến « Cây đèn rọi » ở Mũi Nai, đó là một từ ngử thông dụng ngày xưa để chỉ định ngọn hải đăng ở Núi Đèn thuộc vùng Mũi Nai Hà Tiên. Ngày nay người ta dùng từ « Hải đăng Núi Nai », hay « Hải đăng Núi Đèn » hay « Hải đăng Núi Đèn Rọi ».

Núi Đèn còn gọi là núi Đèn Rọi, gồm hai ngọn núi cách nhau khoảng 300 m, núi Đèn nhỏ cao 117 m, núi Đèn lớn cao 131 m, nằm cạnh bờ biển, cách bãi trước của khu du lịch Mũi Nai gần khoảng 1km. Ngọn hải đăng được xây cất trên núi Đèn nhỏ.

Vị trí ngọn hải đăng « Đèn Rọi Mũi Nai » trên bản đồ do người Pháp vẽ năm 1933

Vị trí Núi Đèn và ngọn hải đăng Núi Đèn trên bản đồ vùng Mũi Nai Hà Tiên

Hải đăng Núi Đèn được người Pháp xây dựng vào năm 1896. Từ lúc đó người Pháp đã lập ra trạm hải đăng ở Núi Đèn nầy và có bổ nhiệm người giữ đèn tại đây. Theo các sách niên giám thư mục Đông Dương do người Pháp xuất bản, ta thấy có tên họ các người giữ cây đèn rọi tại vùng núi Đèn Mũi Nai nầy.

Trong niên giám thư mục năm 1912 có ghi tên họ ông M. Natte là người Pháp giữ ngọn hải đăng ở Núi Nai Hà Tiên

Trong niên giám thư mục năm 1926 có ghi tên họ các ông Pierre Chapuis là người Pháp trưởng và Louis Ciavaldini phụ tá kỹ thuật giữ ngọn hải đăng ở Núi Nai Hà Tiên

Trong niên giám thư mục năm 1928 có ghi tên họ các ông Pierre Chapuis là người Pháp trưởng và Louis Ciavaldini phụ tá kỹ thuật giữ ngọn hải đăng ở Núi Nai Hà Tiên

Trong niên giám thư mục năm 1929 có ghi tên họ các ông Balthazar-Marius Bonsignour là người Pháp trưởng và Louis Ciavaldini phụ tá kỹ thuật giữ ngọn hải đăng ở Núi Nai Hà Tiên

Trong niên giám thư mục năm 1931 có ghi tên họ ông Balthazar-Marius Bonsignour là người Pháp trưởng giữ ngọn hải đăng ở Núi Nai Hà Tiên

Trong niên giám thư mục năm 1932 có ghi tên họ ông Balthazar-Marius Bonsignour là người Pháp trưởng giữ ngọn hải đăng ở Núi Nai Hà Tiên

Người Pháp quản lý ngọn hải đăng ở Núi Đèn Mũi Nai Hà Tiên từ lúc mới xây cất cho đến những thập niên 40. Hà Tiên được hưởng trở lại quy chế là một tỉnh cho đến năm 1956 khi chánh quyền VNCH đổi Hà Tiên lại thành một quận thuộc tỉnh Kiên Giang, lúc nầy các cơ quan hành chánh của Hà Tiên đều bị xuống cấp, ngay cả vật chất bàn ghế, máy móc cũng bị tháo gở đem đi về Rạch Giá, chính ngay thời điểm nầy người ta tháo gở ngọn hải đăng ở Núi Đèn Mũi Nai, cơ quan hải đăng được xem như không còn hoạt động nữa. Sau đó vài năm khoảng 1960 Hà Tiên lại lâm vào tình trạng chiến tranh, một số phong cảnh du lịch bị cấm đoán, người dân không được lui tới các nơi nầy: Pháo Đài, Thạch Động, Đá Dựng, Núi Đèn…v…v…Trong thời gian ngọn Đèn Rọi Mũi Nai Hà Tiên do công chức người Việt Nam quản lý, mình có biết một ông làm Trưởng Chi Hải Đăng Hà Tiên, ông nầy tên là Phạm Ngọc Trung.

Cho đến năm 2000 Hải đăng Núi Đèn Hà Tiên được cơ quan « Bảo đảm an toàn hàng hải Việt nam » xây dựng và sửa chữa lại trên ngọn núi Đèn Mũi Nai thuộc phường Pháo Đài, thị xã Hà Tiên, tỉnh Kiên Giang. Ngọn hải đăng nầy nằm trong hệ thống đèn biển Phú Quốc – Mũi Nai – Hòn Khoai (Cà Mau). Hải đăng Núi Đèn có tầm hiệu lực ban ngày là 27 hải lý (50 km), ban đêm là 19 hải lý (35 km) với chiều cao tháp đèn 16 m, tầm sáng 112 m. Đèn hải đăng có ánh sáng trắng, thân đèn màu xám xẫm.

Ngày nay chúng ta có thể thăm viếng các ngọn núi Đèn ở vùng Mũi Nai Hà Tiên và theo con đường đất đá để leo lên đến tận tháp có ngọn hải đăng trên núi Đèn nhỏ và nếu điều kiện thuận lợi, người ta vẫn có thể vào tận bên trong tháp đèn, đi lên lầu cao  để chiêm ngưởng ngọn hải đăng nầy.

Ngọn núi Đèn nhỏ ở vùng Mũi Nai Hà Tiên và tháp hải đăng trên đỉnh núi. Hình: Anhcanem, 2012Ngọn núi Đèn nhỏ (bìa bên trái) ở vùng Mũi Nai Hà Tiên và tháp hải đăng trên đỉnh núi. Hình: Anhcanem, 2012

Ngọn núi Đèn nhỏ ở vùng Mũi Nai Hà Tiên và tháp hải đăng trên đỉnh núi. Hình: BuiThiDaoNguyen, 2014

Ngọn núi Đèn nhỏ ở vùng Mũi Nai Hà Tiên và tháp hải đăng trên đỉnh núi.

Cổng chánh vào tháp hải đăng trên ngọn Núi Đèn nhỏ vùng Mũi Nai, Hà Tiên. Hình: Minhbqlvn, 2015

Cổng chánh vào tháp hải đăng trên ngọn Núi Đèn nhỏ vùng Mũi Nai, Hà Tiên. Hình: DaoHuuDo, 2017

Trên đỉnh núi Đèn nhỏ, Mũi Nai, Hà Tiên. Hình DaoHuuDo, 2017

Cổng chánh vào tháp hải đăng trên ngọn Núi Đèn nhỏ vùng Mũi Nai, Hà Tiên. Hình: ThanhTung, 2018

Đường đất đá lên tháp hải đăng trên núi Đèn nhỏ, Mũi Nai, Hà Tiên. Hình: LyTrungHuu, 2018

Tháp hải đăng trên núi Đèn nhỏ, Mũi Nai, Hà Tiên.

Tháp hải đăng trên núi Đèn nhỏ, Mũi Nai, Hà Tiên.

Toàn cảnh vùng núi Đèn, Mũi Nai, Hà Tiên, ngọn núi gần nhất là núi Đèn nhỏ, nơi có ngọn hải đăng. Hình: Đặng Thanh Tùng, 2018

C/ Các ngọn đèn khác giúp giao thông trên sông, biển Hà Tiên:

Trong toàn hệ thống hải đăng Hà Tiên, chỉ có ngọn đèn do người Pháp thiết lập ra trên ngọn núi Đèn Nhỏ vùng Mũi Nai được xem như là ngọn hải đăng trong hệ thống hải đăng Việt Nam. Tuy nhiên vì Hà Tiên là một vùng dính liền với biển và có con sông Giang Thành chảy ngang thành phố nên hệ thống giao thông đường biển là rất quan trọng, người ta còn thiết lập hai ngọn đèn phụ, tầm vóc nhỏ, nhưng vẫn rất ích lợi cho ghe thuyền đi lại trên mặt biển và sông Hà Tiên, đó là hai ngọn đèn đặt ở Mũi Thủ Pháo Đài và trước khách sạn Vân Tiên ngày xưa (nay là khách sạn Hà Tiên).

C1/ Ngọn đèn tại Mũi Thủ Pháo Đài là ngọn đèn thấp,  không phải là hải đăng đúng nghĩa vì nhiệm vụ của nó để định vị mũi đất nhô ra của Pháo Đài, để khi tàu ra vào định vị đúng trên luồng lạch sâu. Cũng như ngọn hải đăng trên núi Đèn, ngọn đèn nầy cũng bị bỏ hoang một thời gian dài trong chiến tranh, sau nầy được phục hồi lại.

Pháo Đài (Hà Tiên) thời chiến tranh. Ta thấy rỏ bên trái mũi Pháo Đài có một ngọn đèn được dựng lên. Hình: Rich Krebs 1968-1970. 

Pháo Đài (Hà Tiên) thời chiến tranh. Ta thấy rỏ bên trái mũi Pháo Đài có một ngọn đèn được dựng lên. Hình: Steve Bingham 1968-1970.

Một phần mặt bằng trên Pháo Đài (Hà Tiên) thời chiến tranh do lính Mỹ chụp trong những năm 1970, ta thấy rỏ bên phải hình là một ngọn đèn được dựng lên. Hình: VAS078886_LOH, (Vietnam Center And Archive)

Cận ảnh Pháo Đài (Hà Tiên). Ta thấy rỏ bên trái mũi Pháo Đài có một ngọn đèn được dựng lên. Hình: Quách Ngọc Bá (1973)

C2/ Ngọn đèn phía trước khách sạn Vân Tiên (ngay ngả tư đường Phương Thành và Trần Hầu, Hà Tiên) cũng không gọi là hải đăng, vì nhiệm vụ của nó là ngọn đèn sông thứ hai cùng với ngọn đèn ở Mũi Thủ Pháo Đài tạo thành một đường định hướng lòng sâu cho tàu trên sông nhắm lái.
Đèn Vân Tiên còn giúp cho các con tàu từ đầm Đông Hồ, Cừ Đứt hay kênh Ngã Tư ra nhìn hướng Hà Tiên.

Khách sạn Lâm Văn Cao và khách sạn Vân Tiên (Hà Tiên) năm 1943 (ở giữa hình). Ta thấy bên phải hình trước khách sạn Vân Tiên là một ngọn đèn trên tháp kim loại. Hình: AAVH Jean Cousso AP5268

Từ bên trong sân khách sạn Vân Tiên (tọa lạc tại góc đường Phương Thành –  Trần Hầu, nay là khách sạn Hà Tiên) nhìn ra , bên trái ta thấy có một ngọn đèn trên tháp kim loại, dùng để chỉ hướng cho ghe tàu trên sông Hà Tiên. Hình 1950-1960

Khách sạn Lâm Văn Cao và khách sạn Vân Tiên (Hà Tiên) vào khoảng năm 1966. Ta thấy bên bìa phải hình là một ngọn đèn trên tháp kim loại. Hình: Dave Kathy Crawford  (tàu Point Garnet)

Khách sạn Hà Tiên vào năm 2012, ta còn thấy một phần tháp kim loại có ngọn đèn bên phải hình. Hình: TVM, 2012

Tác giả trân trọng cám ơn quý đọc giả: Thầy Trương Minh Đạt, cô Dương Hồng Châu, bạn Trương Minh Quang Nguyên, Lê Phước Dương…đã góp ý, giúp đở các thông tin về đề tài Hải Đăng Hà Tiên. Trân trọng cám ơn quý tác giả những hình ảnh minh họa cho bài viết. (TVM 12/04/2019)