Cây dừa ba ngọn ở Hà Tiên

Thầy cô và các bạn thân mến, nếu là dân gốc Hà Tiên hay những người đã từng sống tại Hà Tiên vào những năm 1950 – 1970, ai cũng đều biết cây dừa ba ngọn ở Hà Tiên. Không ai biết tại sao có cây dừa ba ngọn nầy, ai trồng ?!! Chỉ biết vào khoảng những năm 1940, cây dừa đã có tại góc ngả tư đường Hàng Dừa và đường Mạc Cửu (ngả tư đường Bạch Đằng và đường Mạc Cửu). Cây dừa ba ngọn nầy rất nổi tiếng ở Hà Tiên, ngày xưa tuy cây dừa không thuộc vào danh sách các kỳ quan thắng cảnh của Hà Tiên (như Đông Hồ, Bãi Mũi Nai, Thạch Động, Hòn Phụ Tử,…) nhưng lúc đó ở Hà Tiên các nhà chụp hình kỳ cựu như Ông Quách Ngọc Bá, Phương Dung, Đức Quang (và sau đó là Tô Châu) đều khai thác hình ảnh đẹp lạ về cây dừa ba ngọn nầy. Vì cây dừa ở ngay vị trí thuận lợi trong quận lỵ nên du khách đến viếng xem cây dừa rất dể dàng. Các tiệm chụp hình kể trên đều xếp hình cây dừa ba ngọn vào tập hình thắng cảnh đẹp lạ của Hà Tiên. Ngày xưa các nhà chụp hình ở Hà Tiên thường gắn liền các hình phong cảnh đẹp lạ của Hà Tiên vào hình ảnh con đồi mồi, vì kỷ nghệ làm vật dụng trang sức bằng vảy đồi mồi rất phát triển tại Hà Tiên. Một trong những bức hình rất quen thuộc và có giá trị giới thiệu tổng quát các thắng cảnh đẹp lạ của Hà Tiên là hình ảnh một con đồi mồi mà trên lưng có mỗi chiếc vảy là một hình ảnh thắng cảnh đẹp.

Một tác phẩm ghép hình thời xưa: hình con đồi mồi tượng trưng cho kỷ nghệ chế tạo đồ trang sức bằng vảy đồi mồi, trên mỗi vảy có giới thiệu một thắng cảnh đẹp Hà Tiên: Núi Tô Châu, Đông Hồ, Thạch Động, Mũi Nai, Hòn Phụ Tử, Cây dừa ba ngọn, Lăng Mạc Cửu,…(nhà chụp hình Phương Dung, Hà Tiên)

Cây dừa cao khoảng hơn 5 m, nằm trong khuôn viên cư xá của các Bác Sĩ làm việc trong bệnh viện Nguyễn Thần Hiến, và bệnh viện thì nằm đối diện với cây dừa ba ngọn phía bên kia đường Bạch Đằng. Thời đó trước những năm 1950, Bác Sĩ Quản Đốc Bệnh viện là người Pháp nên khu nầy rất trang nghiêm, không ai dám phá rối hay hái trộm dừa trên cây dừa ba ngọn nầy. Theo lời kể của dân địa phương thì cây dừa ba ngọn vẫn có trái như cây dừa bình thường…Tuy nhiên tới đây mình xin nói rỏ là đặc biệt không biết nguyên nhân từ đâu, hay đã có xảy ra chuyện ma quỷ gì không mà người Hà Tiên đồn là cây dừa ba ngọn là nơi có ma quỷ rất thường xuyên, hầu như ai cũng sợ khi đi ngang cây dừa vào ban đêm, nhất là trẻ con như mình thời còn nhỏ đi học hay đi học giờ thể dục sớm ngang cây dừa nầy,…thêm một điều nữa là xéo xéo bên kia đường thì lại là một căn nhà xác của bệnh viện , nơi thường hay quàng lại những người chết qua đêm…Trên khúc đường Bạch Đằng nầy, một bên là dừa ba ngọn có ma, một bên là nhà xác có xác chết, vậy thì hỏi sao mà không sợ ma cho được. (Nhân viết đến đây mình xin nhắc lại một bài viết cũng có nói rỏ về việc nầy: https://trunghochatienxua.wordpress.com/2017/07/03/san-van-dong-ha-tien-va-nhung-chiec-truc-thang-tran-van-manh/)

Vị trí cây dừa ba ngọn ở Hà Tiên (Góc đường Bạch Đằng – Mạc Cửu)

Cây dừa ba ngọn Hà Tiên, hình xưa do Nguyễn Bích Thủy phục hồi lại.

Vào khoảng năm 1953, vì sợ cây dừa bị gãy đổ, người ta đúc trụ xi măng hình chữ T để chống đở thân cây dừa. Đó là hình ảnh cây dừa ba ngọn với cột trụ xi măng hình chữ T mà mình thấy ngay từ nhỏ vì năm 1953 là năm mình mới có 2 tuổi (tính theo tuổi Việt).

Hình ảnh cây dừa ba ngọn với cột trụ xi măng hình chữ T. Căn nhà trong hình là cư xá của Bác Sĩ làm việc trong bệnh viện Nguyễn Thần Hiến bên kia đường. Hình: Nguyễn Hồng Ẩn, 1965

Trần Văn Mãnh trong những năm 1960-1970, hình chụp ngay trước sân cư xá Bác Sĩ ngay góc đường Bạch Đằng – Mạc Cửu. Bên trái hình là vị trí của cây dừa ba ngọn (không thấy trong hình), bên phải hình là trường Mẫu Giáo Hà Tiên ngày xưa, ngay trên đường Tô Châu, trước mặt trường Mẫu Giáo là sân trống dùng làm sân đánh bóng chuyền ngay xưa. Chiếc xe jeep trong hình là xe thuộc bệnh viện Nguyễn Thần Hiến Hà Tiên.

Theo lời kể của bạn Trần Huỳnh một học sinh Trung Học Hà Tiên ngày xưa: « Dãy nhà cư xá cho Bác Sĩ và nhân viên bệnh viện Nguyễn Thần Hiến ngay góc đường Bạch Đằng – Mạc Cửu gồm có 4 căn nhà, căn bìa là gia đình Thầy Tám Trọng ở. Có lần giông bảo lớn quá, cây dừa ba ngọn ngả nghiêng theo chiều gió, làng xả Hà Tiên sợ mất cây dừa rất uổng nên Bác Hai Năng (?) lúc đó là chủ tịch làng cùng với ông Quách Ngọc Bá và một người nữa làm việc ở Chi Công Chánh Hà Tiên cùng nhau góp sức xây cột trụ đở cây dừa ba ngọn như ta thấy trong hình.

Theo tài liệu do Thầy Trương Minh Đạt nghiên cứu thì vào ngày 01/01/1971 (nhằm ngày mùng 5 tháng chạp năm Canh Tuất) tuy không có hiện tượng thiên nhiên nào mạnh bạo gây hại nhưng cây dừa bị tét một nhánh đang có nhiều trái, sau đó không bao lâu hai nhánh còn lại cũng bị gãy luôn. Vào đầu năm 1971 là năm mình học lớp Đệ Nhất (tương đương với lớp 12 bây giờ)  trường Nguyễn Trung Trực Rạch Giá, hình như là mình có nghe tin cây dừa ba ngọn bị gẫy nhưng mình cũng không nhớ rỏ chi tiết sự gãy đổ của cây dừa ba ngọn như thế nào. (Có nhiều nguồn tin về sự gãy đổ của cây dừa ba ngọn Hà Tiên, có nguồn thì cho là cây dừa bị gãy vào năm 1970, có tin lại cho là vào năm 1972…Có tài liệu cho rằng Ông Quách Ngọc Bá đem ba ngọn bị gãy rời ra của cây dừa ba ngọn về nhà lưu trử nhưng không bao lâu các ngọn nầy bị mục đi nên không bảo tồn được lâu).

Đây là hình cây dừa ba ngọn thân yêu của chúng ta tại mảnh đất Hà Tiên thơ mộng…Hình bản gốc chụp vào năm 1970 do người Mỹ H. Lawrence Serra trong thâp niên 1960 – 1970 đóng quân ở Pháo Đài chụp. (hình do Ông H. Lawrence Serra gởi tặng cho mình vào tháng 10/2017)

Cây dừa ba ngọn ở Hà Tiên, một trong những bức hình hiếm và đẹp. (Hình: Lê Ngọc Ngân sưu tầm)

Về sự gãy đổ của cây dừa ba ngọn, có tài liệu « HATIEN PHOTO » do nhà chụp hình Quách Ngọc Bá xuất bản có viết rỏ như sau:

« Cây dừa ba ngọn ở góc đường Mạc Cửu và Bạch Đằng, thuộc loại dừa lửa. Ba ngọn nằm theo chiều Nam Bắc. Khi dừa lên cao độ 4 thước, ngọn dừa bị chia xẻ thành 3 ngọn, cũng đâm lá trổ trái ở 3 ngọn như những cây dừa khác. Đó là cây dừa độc nhứt hoàn cầu, vì đã có nhiều người Bắc và Trung trong ngành canh nông, người Pháp từng phục vụ ở Tahiti, người Anh ở Colombo và Singapore, nhiều người Mỹ ở Hawai, thì không một ai được nghe nói hoặc thấy cây dừa nhiều ngọn như cây dừa ở Hatien. Trước khi gãy, cây dừa đã bị nghiêng về hướng Đông, thế nhưng trái vẫn sai, lá vẫn tốt. Chính quyền địa phương đã làm đủ mọi cách để bảo vệ cây dừa nầy, nào lấp gốc, làm cây chỏi bằng béton…dầu được bảo vệ kỷ lưởng như vậy, song đến ngày 1-1-1971 đúng vào lúc 5 giờ chiều, 2 ngọn dừa nằm về hướng Bắc đã bị gãy. Thế rồi khoảng vài tháng sau, một ngọn dừa còn lại ở hướng Nam cuối cùng cũng bị gãy. Nay chúng ta còn thấy cái gốc lấp thật cao, có cây chỏi béton nằm bên cạnh Bệnh Viện Hatien. Đó là di tích còn lại của cây dừa 3 ngọn. HATIEN PHOTO 25-11-1973 »

Cây dừa ba ngọn ở Hà Tiên. Hình gốc trích trong tập HATIEN PHOTO do nhà chụp hình Quách Ngọc Bá xuất bản 1973

Hai trang 21 và 22 trong tập HATIEN PHOTO viết về cây dừa ba ngọn ở Hà Tiên do nhà chụp hình Quách Ngọc Bá xuất bản năm 1973

Về sau nầy ở Hà Tiên lại có cây dừa bảy ngọn và cây dừa bốn ngọn mọc lên nữa. Về cây dừa bảy ngọn, chuyện kể như sau: khoảng năm 1976 tại cổng bệnh viện Hà Tiên có một cây dừa trái đỏ gọi là dừa lửa mọc lên bảy ngọn (cây dừa bảy ngọn nầy chỉ cách cây dừa ba ngọn trước đó khoảng vài chục thước thôi…), cây dừa nầy sống được khoảng trên 10 năm về sau bị mưa giông có bốn ngọn bị gãy trước, còn lại ba ngọn cuối cùng cũng bị gãy vào giữa năm 1987, cây dừa bảy ngọn bị chết hoàn toàn.

Cây dừa bảy ngọn ở trước bệnh viện Hà Tiên đường Mạc Cửu. (hình: Lê Ngọc Ngân sưu tầm)

Cây dừa bảy ngọn ở Hà Tiên với trái màu đỏ gọi là dừa lửa

Cây dừa bảy ngọn ở Hà Tiên với trái màu đỏ gọi là dừa lửa. (Hình: Bronson Ha)

Cây dừa bảy ngọn ở trước bệnh viện Hà Tiên đường Mạc Cửu. (hình: Đỗ Thị Mỹ Duyên sưu tầm)

Sau khi cây dừa bảy ngọn chết đi, Hà Tiên lại có cây dừa bốn ngọn mọc lên tại nhà bác Trương Thế Hữu phường Bình San, thị xả Hà Tiên. Cây dừa bốn ngọn nầy sống cũng được gần 40 năm và cũng bị chết đi. Mình chưa được thấy cây dừa bảy ngọn và cây dừa bốn ngọn, là dân Hà Tiên chính gốc, mình chỉ được may mắn nhìn thấy cây dừa ba ngọn hầu như là thấy mỗi ngày vì trong những năm1960 – 1970 hàng ngày mình đều có dịp đi ngang qua cây dừa ba ngọn nầy, lúc thì đi học lúc thì thả rong đi chơi…Ngược lại cũng có nhiều bạn ở Hà Tiên vì là thế hệ trẻ sau nầy nên không có dịp thấy được cây dừa ba ngọn nhưng lại được chiêm ngưởng hai cây dừa sau nầy là cây dừa bảy ngọn và cây dừa bốn ngọn.

Cây dừa bốn ngọn (một thế hệ cuối cùng của gia đình cây dừa nhiều ngọn ở Hà Tiên). Phường Bình San, Thị Xả Hà Tiên

Thầy Trương Minh Hiển chụp hình tại cây dừa bốn ngọn ở Hà Tiên. (Hình: Trương Mộng Uyên 1997)

Hiện nay ở Hà Tiên các kỳ quan về cây dừa ba ngọn, bảy ngọn và bốn ngọn đã biến mất, chúng ta có thể hy vọng nơi đâu đó trên mảnh đất Hà Tiên mầu mở nầy sẽ có một thế hệ mới dừa nhiều ngọn mọc lên, tiếp tục làm tỏa sáng danh tiếng đất Hà Tiên. Tuy nhiên đối với mình trong lòng mình chỉ có hình ảnh cây dừa ba ngọn với trụ xi măng hình chữ T chống đở là hình ảnh duy nhất của cây dừa kỳ quan ở Hà Tiên, hình ảnh sẽ và còn sống mãi trong lòng những người yêu mến Hà Tiên, nơi mình sinh ra và lớn lên…

Trân trọng cám ơn quý tác giả những hình ảnh minh họa cho bài viết.

    Paris   TVM 01/06/2018

 

 

Ký ức Hà Tiên (Trương Thanh Hùng)

                                                       KÝ ỨC HÀ TIÊN

                           Đêm nghe tiếng ếch bên tai
                           Giật mình còn tưởng tiếng ai gọi đò
                                                          Trần Tế Xương

Tôi là một đứa con của miền đất Hà Tiên hiền hòa, xinh đẹp. Tuy nay không còn cư ngụ tại Hà Tiên, nhưng mỗi năm đều có đôi lần về Hà Tiên vì chuyện chung, riêng. Mỗi lần về Hà Tiên là một miền ký ức sống dậy xuyến xao, để vui với sự phát triển của quê hương đất nước, đồng thời cũng bồi hồi luyến tiếc cảnh cũ người xưa.
Cầu Tô Châu vững chãi nối đôi bờ Kim Dự, khu lấn biển hứa hẹn cho một đô thị tương lai. Ai mà chẳng vui mừng, tự hào vì trí tuệ, tài năng, sức lực của những người con Hà Tiên đã cống hiến để làm cho một vùng đất ven biên thay đổi theo hướng đi lên. Những con đường, phố xá khang trang của nội ô thị xã Hà Tiên như son phấn điểm trang để cô gái Hà Tiên đẹp càng thêm đẹp. Các khu di tích lịch sử và danh thắng như Núi Lăng, Mũi Nai, Thạch Động, Đá Dựng, Pháo Đài, Đông Hồ, … được trùng tu, tôn tạo càng nâng thêm sức thu hút đối với du khách gần xa. Hơn nữa, người dân Hà Tiên sau cuộc chiến tranh biên giới và nhất là trong những năm đổi mới đã vươn lên bằng chính tài năng và sức lực của chính mình để cuộc sống ngày thêm hạnh phúc.
Không phải như bà Huyện Thanh Quan nói về Thăng Long xưa mà có những cảnh như: “Lối xưa xe ngựa hồn thu thảo; Ngõ cũ lâu đài bóng tịch dương”, hay “Trấn Bắc hành cung cỏ dãi dầu”. . . bởi Hà Tiên ngày nay chẳng những còn giữ lại một số nét xưa, mà lại còn được tôn lên để trở thành một thành phố du lịch văn hóa. Hà Tiên giàu có hơn xưa, đó là điều mà tất cả mọi người đều phải công nhận. Nhưng mọi sự thay đổi, cho dù là đổi thay theo hướng đi lên dưới một góc nhìn nào đó thì cũng là “Thương hải biến vi tang điền” và cũng khiến cho ai đó bồi hồi khi nhớ đến cảnh cũ, người xưa, nhất là đối với những người có tâm hồn hoài cổ.
Hà Tiên xưa, không nói đến cái thời xa xưa lúc Hà Tiên là trấn lỵ của một trấn rộng lớn, lúc mà tao đàn Chiêu Anh Các rộn rịp tài tử văn nhân, tấp nập những hoạt động giao thương cách nay trên dưới 300 năm cũng như những biến thiên của lịch sử, các giai đoạn suy-hưng, mà chỉ mới đây thôi, khoảng vài chục năm trước. Vài chục năm cũng không phải ngắn so với một đời người. Lúc chúng tôi còn là những đứa học trò nhỏ, rồi lớn dần theo thời gian cùng với sự thay đổi nhẹ nhàng của một thị trấn bình yên, mà cũng có lúc sôi động hay điêu tàn trong cuộc chiến tranh biên giới.

Tan_Truong_VeNhaHọc trò Hà Tiên tan trường về trên Đường Hàng Dương (đường Mạc Công Du)

Hồi đó, phải!, hồi đó những đứa học trò nhỏ của chúng tôi câu cá bên bờ Đông Hồ, ra bãi biển dưới chân núi Pháo Đài bắt những con điệp nướng ăn, lên núi Lăng phá phách, leo dừa, hái mít, trèo lên đỉnh Tô Châu mà ngắm Đông Hồ; lội bộ 6 cây số ra Mũi Nai tắm biển rồi ăn trộm dưa hấu giải khát, những trái dưa hấu Hà Tiên trồng bằng phân dơi ngọt ngào mát rượi tuy không lớn trái nhưng nổi tiếng khắp cả Miền Nam; đi lên Thạch Động, vào Đá Dựng ngắm những kỳ công của tạo hóa.
Những con đường trong nội ô thị trấn dù có tên, nhưng chúng tôi vẫn thích gọi bằng những từ dân dã: Đường Hàng Dương, Hàng Dừa, mé Đông Hồ, đường lên Núi Lăng, rồi đến Lầu Ba, Xóm Đạo, Xóm Rẫy, Xóm Chợ, Xóm Củi, Nhà đèn, Trường Gà, Cầu Câu, Cầu Đá, Cầu Đồn Tả, Cầu Giữa, Giếng Tượng, Bãi Nò, Bà Lý, Ao Sen, Ao Lục Bình, Ao Xà Lách. . . Đám trẻ chúng tôi vẫn thường tự hào là mình được sống ở một xóm nào đó, bảo vệ danh tiếng của xóm mình bằng nhiều cách, kể cả việc phải “đánh lộn”.Lop_TranHoangTrang_b

Học trò Hà Tiên chụp hình tại sân trường dưới chân núi Lầu Ba

Về Hà Tiên hôm nay, những con đường đất đá, những con hẻm được tráng nhựa, rộng thêm ra nhưng lại mất đi những hàng cây rợp bóng của ngày xưa. Đi ngang qua trường tiểu học, trường trung học như vẫn còn nghe tiếng kẻng lúc tựu trường, ra chơi hay tan học với hình dáng của các ông giáo già nghiêm khắc. Hình như không nơi nào không mang dấu ấn của tuổi thơ.
Con người Hà Tiên thuở ấy hiền hòa, nhân hậu và có đôi chút trầm mặc. Ngôi chợ nhỏ cũng ít ồn ào, không nói thách (hình như bây giờ vẫn giữ được nét chơn chất ấy), người đi chợ để xe ở lề đường không ai trông coi vẫn không mất. Tô bún nhâm, bún nước kèn, dĩa xôi Hà Tiên, chén chè hột me. . . mãi vẫn không quên trong khẩu vị của người Hà Tiên.

Rồi những ngày chiến tranh biên giới, người dân thị trấn phải sơ tán gần hết sau đêm 14 tháng 3 năm 1978, bọn Khmer đỏ bắn pháo và tấn công vào Mỹ Đức, Giếng Tượng. Cả thị trấn chìm trong cô tịch, đâu đây vẫn còn những dấu đạn pháo trên đường và vài ngôi nhà. Rất may là ít người trong thị trấn phải trúng đạn, nhưng dân Mỹ Đức thì bị bọn Khmer đỏ sát hại rất nhiều. Người ta nói do “Ông bà Hà Tiên phù hộ”. Không biết “Ông bà Hà Tiên” là ai, có phải là Khai Trấn Quốc Công Mạc Cửu hay Mạc Lịnh Công Mạc Thiên Tích, hay Bà Cô Năm?. . . Nhưng có lẽ linh khí mấy trăm năm của Hà Tiên đã ăn sâu vào tiềm thức của người dân thị trấn Hà Tiên để họ tin tưởng rằng Hà Tiên phải là một vùng đất bình yên “Đất Phật, người hiền” như đã bao đời truyền tụng.
Hà Tiên vẫn đẹp, vẫn thơ và ngày nay được mở mang, phát triển, mong rằng khi qui hoạch, sửa sang, những người có trách nhiệm nên quan tâm đến một chút nét xưa để Hà Tiên mãi đẹp, mãi thơ.TruongThanhHung

Giá Khê
Trương Thanh Hùng

Hình ảnh: Trần Văn Mãnh, Trần Hoàng Trang, Hoàng Thị Minh Liên