Ngôi chợ Hà Tiên qua các giai đoạn thời gian (Lê Phước Dương)

Chợ Hà Tiên.
(Tuổi thơ lêu lỏng)

Không ai biết Chợ Hà Tiên có từ khi nào chỉ biết khi mình thường ra Chợ ngồi xem chừng hàng hóa cho Mẹ đi đón ở bến sông mua rau cải từ rẩy ra lúc ban sáng sớm mờ sương là đã được 5 ,6 tuổi rồi…biết mua bán gì đâu chỉ là ngồi đó xem chừng cho có mà thôi .

Chợ Hà Tiên nằm theo trục Bắc Nam ở giửa là dãy nhà lồng, đầu hướng Bắc bên kia đường là phố 3 căn bìa phải là tiệm cà fê Dũ Long, giửa là tiệm thuốc Bắc Sanh Hoạt và kề bên bìa trái là nhà ông Tàu Lái …Có 2 kiosques đối xứng nhau phía đuôi chợ nhà lồng một bên là bán bánh kẹo Nhiêu Thạnh một bên là càfê ông Bái , phía ngoài tí là 2 xe đá bào chè đậu sirô đủ màu của HiaTăng và ông Lầu Pề .

Đầu chợ về phía Nam có 2 dãy kiosques xây kín phía trong có đường giửa mổi bên có 3 căn đối mặt vào nhau và bên ngoài là mổi bên cũng có 3 căn mà xây mặt ra đường. Kiến trúc đầu chợ mái nhọn phía giửa 2 bên là mái thấp dần .Lưng chừng có một balcon cạn phía trên đó có lúc treo Chân dung ông Ngô Đình Diệm có lúc là mảng tường vôi ngà trắng .

Bên kia đường đầu chợ gọi tên là phố tứ diện , mặt Bắc bán thuốc tây , mặt Tây là quán 3 cô bán đủ thứ đồ da ,rương ,dây nịt, bóp ví , mặt Đông bán báo mặt Nam bán và sữa đồng hồ đều là của ông Minh Xuân .
Đối diện phía bên kia đường Trần Hầu là chợ Cá có kiosque bán thuốc tây Thanh Bình và cho mướn truyện Tàu ,Ta…đủ cả , phía ngoài là con sông và cũng là bến cho ghe xuồng lưới chài ghé lại đưa lên Chợ những gì đánh bắt được…
Cặp hai bên hông chợ một bên về phía Đông là dãy phố Hòa Hiệp, Nam Thiên, Thái Sơn, Phục Hưng, Hiệp Lợi, Xuân Thạnh… (con đường mang tên Tham Tướng Sanh), phía trước có con đường giửa đối xứng 2 bên là sạp hàng đồ tươi rau cải, chạp hụi, gà vịt…bên hông chợ phía Tây là dãy phố bà Ba Góp, Đức Quang, Hải Ký, Khâm Tuyền, Hoa Tân,Thái Dũ, Vạn Ích Đường, Nam Viên, Mỹ Nam… (con đường mang tên Tuần Phủ Đạt), và phía trước đối xứng con đường giửa 2 bên là …đủ thứ đồ ăn sáng trưa chiều tối …( kể sơ thôi chứ đi vào chi tiết thì người đọc sẽ ngủ quên lúc nào mà không hay không biết ).

Có lần buổi sáng không biết là vì thương con hay là có gì vui mà Mẹ cho đi kêu 1 tô hủ tiếu nhỏ (nhỏ 3 cắt lớn 5 cắt) của ông Phan bán trong chợ nhà lồng và dặn dò:

– Con ngồi ăn và coi chừng hàng cho Mẹ!!

Hằng ngày buổi sáng với Mẹ chỉ là khoai lang, khoai mì, bắp hầm, bắp luộc, xôi mặn xôi ngọt…mà nay được tô hủ tiếu là quá đã …xì xụp, rồn rột một hơi là đáy tô đã bóng lưỡng rồi, xém chút nữa thôi là đã nuốt luôn cã lưởi, nhớ lại cái tô hủ tiếu đầu đời ở ngày xưa sao mà ngon quá xá.

Có ai còn nhớ mâm bánh hỏi mở hành thịt luộc tôm đáy rau sống nước mắm tỏi ớt chanh đậu phọng rang giả nhỏ…những cuốn chả giò ngã màu dần từ trắng đến vàng sậm trong chảo mở đang sôi sùng sục được vớt lên, để nguội dần cho vào mâm rồi lấy kéo cắt xéo làm 3, gói chung với ít rau tí bún chấm vào nước mắm pha đưa vào miệng cắn nghe rào rạo, tay kia cầm chén hứng những gì rơi rớt, chã giò chiên của Chị Thu con bà Cẩm Lành là thế …không nơi nào ngon hơn được, …rồi thì bún kèn bún nhâm bà Hai Lô, bánh tầm bì se nước cốt dừa bà Năm Hía, cháo lòng bà Hai Lê, xôi mặn ngọt bà Chín, cháo giò heo, cà ri gà bà Tư Đại, bánh bò, bánh quy, bánh ít, bánh da lợn, bánh củ cải của bà Ba Tểnh, bánh khọt, bánh xèo….ôi thôi đủ thứ bánh ơi là bánh ..rồi chè nếp than, hột me, đậu trắng, chè thưng nước cốt dừa…được bày bán san sát nhau bên chợ bánh hiền hòa Hà Tiên.

Chợ vào ban đêm vui nhất là lúc có đoàn Cải lương về hát (những người mua bán trong chợ nhà lồng thì rầu), xung quanh nhà lồng chợ được che chắn bởi những tấm vải kaki màu cỏ úa được giằng sát đất bởi những cây dầu vuông…Lúc đó những thằng nhóc tì có khi thì được 2, 3 anh thanh niên hè nhau dở cây giằng lên cho đám nhóc chui vào xem, có lúc hát tuồng cũ làm biếng xem thì đi vòng vòng bên ngoài phá phách …Vậy đó mà cứ đi tới lui như bầy ròng ròng cho đến khi giữa tuồng vì nóng nực quá nên được xã giàng…thế là chung vào xem cho đở cơn ghiền.

Rồi khi cơn lạnh tê tê đi qua lúc mà buổi sáng gió mơn man hây hây phía Đông chướng, chiều gió thổi nhè nhẹ phía nồm Nam …mới gần 20 tháng Chạp thôi là đã nghe tiếng pháo chuột lẹt đẹt nổ rồi. Phía bên hông nhà ông Tàu Lái buổi sáng đã có sòng:

– sổ đề 12 con.
– bông vụ 6 mặt.
– hốt me 4 con.
– tài (lớn) xỉu (nhỏ)
– bầu cua cá cọp.

…Buổi chiều dời qua trước tiệm vàng Minh Ngọc và tiệm đồi mồi ông Phan văn Thân.
…Ôi thôi đủ thứ kiểu ăn thua .Lúc đi kiếm mình để tiếp dọn hàng về, Mẹ hay cầm 1 cây roi – nhưng chưa lần nào Mẹ đánh – thì cứ tìm ở những chỗ này là gặp vì mình chỉ là mê xem thôi chứ tiền đâu mà đặt.

Những ngày cận Tết mọi người như hối hả hơn, ăn nhanh hơn đi lẹ hơn làm việc gấp gáp hơn. Chợ dần dần có thêm màu sắc mới, người xa quê trở về rôm rã, chổ này vài bó mai rừng dầy nụ he hé nở, chổ nọ bông vạn thọ rẩy vườn rực rở đỏ vàng, chổ kia cụm dưa hấu ruộng gọi mời với 2 miếng chẻ đôi đỏ ối..Lúc này bán đắt hơn nên ít được đi rong.Thời gian chầm chậm trôi dần, ngày Tết cận kề, năm nay tháng đủ nên ngày 29 Tết đông chợ đêm, bán tối ngày không dọn về mà để sạp hàng nguyên đó, tối đến 2 Mẹ con trãi chiếu cạnh bên quấn mền mà canh mà giữ …Mình thì có ngủ được đâu chút ghé lại sòng bầu cua tí ghé lại sòng tài xỉu…xẹt đi , xẹt về. Mẹ vì cả ngày bán buôn mệt mỏi nên đặt lưng xuống là đã ngáy khò khò mặc tình Tết về tới đâu thì cũng kệ.

Chợ Hà Tiên những ngày cận Tết nhộn nhịp hẳn lên rôm rã hẳn lên …pháo nổ nhiều hơn…không khí đó …cái mùi đó .. cái âm thanh hổn độn đó …cái ân tình đó…chỉ có con dân Hà Tiên là thấy, nghe, ngửi, cảm…được cái Tết đặc trưng của riêng quê hương mình mà thôi.

Chợ sáng 30 hối hả cuống cuồng gấp gáp mới 10 g thôi mà đã thưa dần rồi vắng hẳn…Mẹ con dọn dẹp đi về, xe cây chở đồ cặn nhẹ tênh, năm nay ăn Tết lớn nên đắt hàng 2 túi áo bà ba của Mẹ nhét cứng 2 cọc tiền. Mẹ vui thấy rõ.

Rồi tiếng pháo nổ vang chổ này chổ nọ nhà đó nhà kia để cúng rước ông Bà. Đêm giao thừa tụi nhóc mình sàn sàn tuổi nhau xúng xính bộ đồ mới chạy tới chạy lui nhìn những giây pháo nổ ành đùng của những nhà giàu bổn phố xung quanh chợ mà trầm trồ mà so sánh hơn thua..

Đã qua giao thừa rồi không gian dần yên tĩnh, đám nhóc kéo nhau xuống Đài Kỷ Niệm ngồi nghỉ chân. Ngọn gió Chướng từ ngoài sông mát rượi ùa về thổi bay lá cờ trước nhà ai nghe phần phật …Tết này 7 tuổi rồi, tựu trường phải vào lớp chót,  phải đi học, không còn được lưu linh, lưu địa nữa rồi …

..Nghĩ đến đây chợt thấy Tết năm nay không còn vui nữa …nghe nói học là cái gì đó rất là đáng sợ, rất là ngán ngẫm vì có cả…đòn roi.
Hà Tiên 21/3/2016
Lê phước Dương

Mặt nam của chợ Hà Tiên (trước những năm 1960, lúc còn đang được xây cất, đây là chổ công sở nhà nước làm việc). Photo: Trần Phương Nhu

Mặt tiền phía nam ngôi chợ Hà Tiên trong những năm đầu 1960. Hình : Truman Library, do Arthur Z. Gardiner Papers sưu tầm.

Đồn Cảnh Sát Hà Tiên bên hông chợ cá cũ Hà Tiên , bên trái hình là chợ cá cũ Hà Tiên, bên phải hình là khu phố đầu đường Trần Hầu và Tuần Phủ Đạt, phía xa hơn là Đài Kỷ Niệm Hà Tiên. Hình chụp trong những năm đầu 1960. Hình: Truman Library, do Arthur Z. Gardiner Papers sưu tầm.

Mặt nam chợ Hà Tiên còn lại sau năm 1975

Mặt nam chợ Hà Tiên trong những năm 2000

Mặt nam chợ Hà Tiên trong những năm 2000. Photo: BuiThuyDaoNguyen

Tiệm tạp hóa Minh Đức ở mặt nam của chợ Hà Tiên. Photo: Truman Richey

Bên trong nhà lồng chợ Hà Tiên, phía đối diện với đường Tuần Phủ Đạt. Photo: Hồ Anh Dũng

Một góc chợ cá Hà Tiên ngày xưa (1950-1960), nhìn về hướng phố tứ diện. Photo; Nguyễn Bích Thủy

Phố tứ diện Hà Tiên trong những năm 1950-1960. Phía xa bên phải là chợ cá, phía xa bên trái là dảy tiệm hớt tóc cất dưới mé sông, ở giữa là bót cảnh sát. Xa hơn là sông Hà Tiên và chân núi Tô Châu. Photo: Nguyễn Bích Thủy

Chợ cá Hà Tiên, phía ngoài dành để bán rau cải. Khoảng 1968, photo: Rich Krebs, (Hồ Anh Dũng cung cấp)

Chợ cá Hà Tiên, phía ngoài dành để bán rau cải. Khoảng 1968-1970, photo: Rich Krebs

Chợ cá Hà Tiên nhìn từ phía bót cảnh sát. Photo: Hồ Anh Dũng

Chợ cá Hà Tiên trở thành chợ tạp hóa vào những năm 2000. Photo: Herman Hermanson (2006)

Chợ cá Hà Tiên trở thành chợ tạp hóa vào những năm 2000. Photo: ThomasMaresca

Chợ tạp Hóa (chợ cá ngày xưa) Hà Tiên ban đêm. Photo: HoangNguyen 1998

Chợ tạp Hóa (chợ cá ngày xưa) Hà Tiên. Photo: HungCuongPC

Mặt nam chợ cũ Hà Tiên biến thành chợ Ẩm Thực Hà Tiên vào những năm 2009

Mặt nam chợ cũ Hà Tiên biến thành chợ Ẩm Thực Hà Tiên vào những năm 2009. Photo: HaiDang54

Quang cảnh bên trong chợ Ẩm Thực Hà Tiên vào năm 2010. Photo: Thanh HLP.

Một phần của mặt bắc của chợ Hà Tiên, có đường Lam Sơn trước mặt. Dảy nhà trong hình là trên đường Tuần Phủ Đạt. Cây me nhô ra bên phải hình là trước nhà ông Tàu Lái. Photo: HungCuongPC

Ba căn phố đối diện với mặt bắc của chợ Hà Tiên: Tiệm Ông Tàu Lái, Tiệm Sanh Hoạt và Tiệm cafe Dũ Long. Photo: Fred Abery

Đường Tuần Phủ Đạt bên hông nhà lồng chợ Hà Tiên. Photo: HungCuongPC

Đường Tuần Phủ Đạt bên hông nhà lồng chợ Hà Tiên. Photo: Hồ Anh Dũng

Đường Tham Tướng Sanh bên hông nhà lồng chợ Hà Tiên. Photo: HuynhNT

Đường Tuần Phủ Đạt (góc Lam Sơn)  bên hông nhà lồng chợ Hà Tiên. Photo: HuynhNT

Đường Tuần Phủ Đạt bên hông nhà lồng chợ Hà Tiên. Photo: HuynhNT

Góc đường Lam Sơn – Tuần Phủ Đạt, nhà Ông Tàu Lái. Bên phải hình là mặt bắc của chợ Hà Tiên. Khoảng những năm 1960-1970. Photo: Truman Richey

Tiệm cơm Xuân Thạnh dưới đường Bến Trần Hầu. Hà Tiên. Photo: HungCuongPC

Chợ cũ Hà Tiên có một lúc trở thành Chợ Ẩm Thực Hà Tiên (khoảng 2009, sau đó trở thành Siêu Thị Đông Hồ. Photo: Trần Văn Mãnh 2012

Chợ cũ Hà Tiên có một lúc trở thành Chợ Ẩm Thực Hà Tiên (khoảng 2009, sau đó trở thành Siêu Thị Đông Hồ. Photo: Trần Văn Mãnh 2012

Chợ cũ Hà Tiên có một lúc trở thành Chợ Ẩm Thực Hà Tiên (khoảng 2009, sau đó trở thành Siêu Thị Đông Hồ. Photo: Trần Văn Mãnh 2012

Siêu Thị Đông Hồ (ở mặt Nam của chợ cũ Hà Tiên) vừa bị phá hủy để dang chỗ cho một công viên rộng lớn. (Hình chụp từ mặt Bắc nhìn về mặt Nam về phía bờ sông) Photo: IvanQuach 2015

Chợ Hà Tiên đã biến mất, chỉ còn lại ngay chổ cũ là một công viên rộng lớn (2017). Bến phải là đường Tham Tướng Sanh, bên trái là đường Tuần Phủ Đạt.

Chợ cá Hà Tiên đã biến mất, thay vào đó là một công viên rộng lớn vào khoảng 2012. Photo: Trần Văn Mãnh

Ngày nay 2017, công viên ngay chợ cá xưa đã biến thành Công Viên 9 Nàng Tiên. Photo: PhuongDuyVu

 

Publicités

Đài Kỷ Niệm hay Đài Chiến Sĩ qua các giai đoạn thời gian (Hà Tiên)

Thầy cô và các bạn thân mến, ở Hà Tiên nếu nói hẹn nhau tại Đài Kỷ Niệm thì ai cũng không thể không tìm ra được nơi hẹn, vì là người Hà Tiên thì ai cũng biết Đài Kỷ Niệm nằm ở đâu. Đài Kỷ Niệm là một thành phần quan trọng của quận Hà Tiên ngày xưa…Tất cả trẻ con Hà Tiên chúng ta đều có quảng đời thơ ấu vui chơi tại Đài Kỷ Niệm. Lớn hơn một chút khi trở thành thanh niên học sinh chúng ta cũng thường hay tụ tập tại Đài Kỷ Niệm Hà Tiên vào buổi chiều tối, bạn bè họp mặt nhau, nói chuyện đủ các đề tài, kẻ ngồi trên băng đá người lại leo lên băng để ngồi trên thành dựa của băng đá, nhìn ra mé sông, biển để hứng gió mát…

Đài Kỷ Niệm Hà Tiên là nơi diển ra rất nhiều sinh hoạt sống động của người Hà Tiên chúng ta. Các trẻ con hay lớn hơn một chút cũng thường nhảy xuống sông , phía cầu tàu đoan (quan thuế)  để chơi trò bơi lội, người lớn thì cũng lấy cầu tàu đoan làm điểm bắt đầu để bơi lội về phía cầu phà bắc, ngay mé sông chợ Hà Tiên. Ngày xưa khi còn dạy môn thể dục tại trường Trung Học Công Lập Hà Tiên, thầy Trịnh Học Ký cũng thường bơi lội mỗi buổi chiều từ phía cầu tàu đoan ở Đài Kỷ Niệm, thầy bơi về cầu phà bắc, thầy thường dùng kỷ thuật bơi rất độc đáo, ở trên bờ chỉ thấy Thầy hụp lên hụp xuống nước và mỗi lúc mỗi di động…

Thời mình còn trẻ, còn học sinh, chiều nào mình cũng xuống Đài Kỷ Niệm ngồi chơi với các bạn. các bạn thường tụ tập với mình dưới Đài Kỷ Niệm là; Nguyễn Đình Nguyên, Lê Công Hưởng, Lâm Tấn Kiệt, Lâm Tấn Hào, Khoa (con tiệm cơm Xuân Thạnh)….v.;v..

Ngoài ra Đài Kỷ Niệm cũng là nơi diễn ra các cuộc tranh đua trò chơi trong một ngày lễ. Mình còn nhớ mỗi khi có lễ Hai Bà Trưng, ở Đài Kỷ Niệm, ngưới ta có tổ chức cuộc thi « nấu cơm » dành cho các cô học sinh nữ, trò chơi « bịt mắt đánh chậu sành treo có chứa nước », khi thí sinh tham dự cầm một cây gậy dài, hai mắt bị bịt kín và quơ cây đập vào mục tiêu là các chậu sành treo lên và có chứa nước, hể chậu bị đập trúng thì bể nước và miểng sành văng tung tóe…

Ngay cả khi còn trẻ nhỏ, con nít cũng thường đến chơi ở Đài Kỷ Niệm, mình còn nhớ, ở Đài Kỷ Niệm có trang bị một cái cầu tuột, tuy bây giờ nghĩ lại nó không cao lắm, nhưng khi còn nhỏ đến chơi, đứng trên cầu tuột thấy rất cao và mình cũng rất sợ không dám nhảy xuống đất như các trẻ con khác,..

Có một năm đó mình còn nhớ rỏ, có chiếc tàu Hãi Quân (có thể là tàu HQ-607), tổ chức ăn lễ Giáng Sinh với học sinh trường Trung Học Công Lập Hà Tiên (vì các học sinh đến để phục vụ văn nghệ chung vui với các anh em trên tàu Hãi Quân). Có bò quay tại chổ ngay tại vỉa hè kế mé sông..

Nói tóm lại Đài Kỷ Niệm Hà Tiên tuy là nơi để ghi nhớ công ơn của các người lính thời xưa, (bởi vậy nên cũng được gọi là Đài Chiến Sĩ) nhưng theo mình nghĩ Đài Kỷ Niệm đúng là nơi ghi lại những kỷ niệm êm đềm của thời con nít, thời học sinh mới lớn và tất cả người Hà Tiên chúng ta ai ai cũng có một mảnh quá khứ liên hệ đến Đài Kỷ Niệm Hà Tiên. Ngày nay qua các giai đoạn thời gian, Đài Kỷ Niệm không còn lý do để tồn tại được nữa, người ta đã phá hủy nó đi, thay vào đó là một công trình bằng đá, tượng hình cho Hòn Phụ Tữ, xem cũng được được vì ít ra đó cũng là một hình ảnh quen thuộc mến yêu đối với người Hà Tiên chúng ta, nhưng sau đó vì nhu cầu cải tiến mới, Hòn Phụ Tữ bằng đá nầy cũng đã bị dời đi nới khác, thế vào đó là một công viên rộng lớn cho người Hà Tiên tha hồ tới lui, đi dạo hóng gió mát vào những buổi chiều nhạt nắng…Tuy nhiên, vật chất có dời đổi nhưng trong lòng người Hà Tiên , nhất là người Hà Tiên xa quê hương đều luôn giữ lại một hình ảnh Đài Kỷ Niệm xa xưa, nơi đã cho chúng ta một quảng đời niên thiếu với biết bao kỷ niệm cùng với bạn bè sống qua một quảng đầu đời….

Có một điều hơi lạ là đa số các hình ảnh về Đài Kỷ Niệm Hà Tiên mà mình giới thiệu nơi đây phần lớn là do các người lính Mỹ Hãi Quân đã từng có một thời gian đóng quân tại Hà Tiên chụp. Cũng nhờ có các hình nầy mà chúng ta còn thấy lại một Đài Kỷ Niệm ngày xưa mà các thế hệ đàn em đi sau có thể đã hoàn toàn quên mất…Chính chúng ta là người Hà Tiên mà chúng ta lại có rất ít hình về Đài Kỷ Niệm ngày xưa, cũng dể hiểu thôi vì chúng ta lúc đó là những học sinh, không có phương tiện máy móc để chụp hình vui chơi thời đó. Chỉ có các nhà chụp hình chuyên nghiệp ở Hà Tiên như Ông Quách Ngọc Bá, Phương Dung, Đức Quang…đã có chụp rất nhiều kiểu hình về Đài Kỷ Niệm, nhưng tiếc là những hình ảnh đó đã ít nhiều mai một đi, nếu bạn nào còn giữ được các hình ảnh nầy xin vui lòng đóng góp để Blog của chúng ta thêm phong phú hình ảnh hầu phục vụ các thế hệ đi sau tìm hiểu về quê hương đất nước Hà Tiên.

Đồn Cảnh Sát Hà Tiên bên hông chợ cá cũ Hà Tiên , bên trái hình là chợ cá cũ Hà Tiên, bên phải hình là khu phố đầu đường Trần Hầu và Tuần Phủ Đạt, phía xa hơn là Đài Kỷ Niệm Hà Tiên. Hình chụp trong những năm đầu 1960. Hình: Truman Library, do Arthur Z. Gardiner Papers sưu tầm.

Bên trái hình: Đài Kỷ Niệm Hà Tiên, giữa hình: chợ cá cũ Hà Tiên, toàn cảnh bến sông Hà Tiên do người lính Mỹ chụp hình vào những năm 60-70. Hình: Truman Richey

Bên trái hình: Phía xa là Pháo Đài, Hà Tiên, bên phải hình: Đài Kỷ Niệm Hà Tiên, và chợ cá cũ Hà Tiên, toàn cảnh bến sông Hà Tiên do người lính Mỹ chụp hình vào những năm 60-70. Hình: Truman Richey

Toàn cảnh công viên có Đài Kỷ Niệm và bến sông Hà Tiên, bên trái hình có nhà đo mực nước và chiếc tàu đoan quan thuế đang đậu bến, bên phải hình là chợ cá cũ Hà Tiên. Hình do người lính Mỹ chụp hình vào những năm 60-70. Hình: Truman Richey

Đài Kỷ Niệm Hà Tiên với hàng chữ « Tổ Quốc Tri Ân ». Photo: Nguyễn Hữu Tâm, 1963

Lính Mỹ chụp hình trẻ em chơi ở Đài Kỷ Niệm Hà Tiên (1965) Em trai đứng bìa phải đúng là bạn Hồ (Huỳnh Minh Hà con trai Ông Thái Dũ chủ cây xăng ngay tại Đài Kỷ Niệm). Photo: Cliff Rocheleau

Toàn cảnh Đài Kỷ Niệm Hà Tiên (bên trái), hình chụp dọc theo đường « Bến Trần Hầu ». Photo: BronsonHa (không xác định được năm nào nhưng chắc chắn là rất xưa)

Quang cảnh Đài Kỷ Niệm Hà Tiên vào năm 1966, ta thấy rỏ có « cầu tuột » bằng gỗ cho trẻ em đến chơi. Hình do một người lính Mỹ tên Dave Crawford phục vụ trên chiếc tàu Point Garnet chụp.

Quang cảnh Đài Kỷ Niệm Hà Tiên vào năm 1966. Hình do một người lính Mỹ tên Dave Crawford phục vụ trên chiếc tàu Point Garnet chụp.

Người dân Hà Tiên chụp hình trước Đàì Kỷ Niệm Hà Tiên. (trên đài ta thấy có ghi các chữ: Vong Linh Chiến Sĩ, Tổ Quốc Tri Ân). Photo: Nguyễn Hữu Tâm 1968. (Trong hình là cô giáo Tăng Ngọc Mỹ và hai con là Nguyễn Hữu Tâm và em gái tên Vân)

Người dân Hà Tiên chụp hình trước Đàì Kỷ Niệm Hà Tiên. (trên đài ta thấy có ghi các chữ: Vong Linh Chiến Sĩ, Tổ Quốc Tri Ân). Photo: Nguyễn Hữu Tâm 1968

Người dân Hà Tiên chụp hình trước Đàì Kỷ Niệm Hà Tiên. (Trong hình là em Trương Thị Uyên My con gái đầu lòng của thầy cô Trương Minh Đạt và Nguyễn Phước Thị Liên)

Đài Kỷ Niệm Hà Tiên trong những năm trước 1960, phía sau là núi Tiểu Tô Châu. Hình xưa do Nguyễn Bích Thủy phục hồi lại.

Đài Kỷ Niệm Hà Tiên nhìn từ phía chợ cá xưa. Hình do một sĩ quan người Mỹ tên Rich Krebs (Captain USNR Ret) chụp vào khoảng 1968-1970

Đài Kỷ Niệm Hà Tiên nhìn tàu trên sông Hà Tiên. Hình do một sĩ quan người Mỹ tên Rich Krebs (Captain USNR Ret) chụp vào khoảng 1968-1970

Một phần vỉa hè phía mé sông của Đài Kỷ Niệm Hà Tiên, hình chụp từ phía chợ cá xưa. Photo: Kim Lý (không xác đinh được năm nào)

Đài Kỷ Niệm Hà Tiên đã mất đi, thay vào đó là cảnh Hòn Phụ Tữ bằng đá (hình chụp năm 2012, Trần Văn Mãnh)

Chợ cá xưa và Đài Kỷ Niệm Hà Tiên đã nhường chỗ cho một công viên rộng lớn. (Photo: SaiGontre 2014)

Đài Kỷ Niệm Hà Tiên đã biến mất và nhường chỗ cho một phần của một công viên rộng lớn (Công vien Trần Hầu), trải dài từ bến ghe tàu ngày xưa, qua chợ cá xưa và Đài Kỷ Niệm xưa. Hình Du Duong 2016

Hiện nay 2017, Hòn Phụ Tử bằng đá cũng đã bị dời đi, thay vào chổ ngày xưa là Đài Kỷ Niệm, hiên nay là một công viên rộng lớn. Photo: KhanhTuanTran

Khung cảnh Đài Kỷ Niệm hiện nay, đó là một công viên rộng lớn với tượng 7 nàng tiên…Photo: Huy Tran 2018

Tượng đài 7 nàng tiên ngày nay, khi xưa là Đài Kỷ Niệm Hà Tiên. Photo: Huy Tran, 2018

Trân trọng cám ơn quý tác giả những hình ảnh minh họa cho bài viết. (TVM)

Giới thiệu Lê Công Hưởng

Thầy Cô và các bạn thân mến, một trong những người học sinh của Trường Trung Học Hà Tiên xưa có ảnh hưởng nhiều nhất đến nền ca nhạc của Hà Tiên là bạn Lê Công Hưởng,…Vì bạn Lê Công Hưởng có một thời là trưởng ban nhạc « Tiếng Hát Quê Hương ».

Ngày trước, Hà Tiên vào đầu những năm 60, có ban nhạc « Sao Đêm » do bạn Tống Châu Thành làm trưởng ban và hoạt động rất sôi nổi, thính giả Hà Tiên (đa số là học sinh Trung Học) rất ủng hộ…Sau một thời gian ngắn, lại có thêm một ban nhạc mới xuất hiện, lấy tên là « Tiếng Hát Quê Hương », ban nầy do Lê Công Hưởng làm trưởng ban, thường xuyên tập hợp ở nhà Lý Mạnh Thường để tập dợt..Tống Châu Thành, Lê Công Hưởng, Nguyễn Đình Nguyên, Nhan Hồng Hà, Lý Cảnh Tiên, anh Trần văn Dõng … đều học chung một lớp và trên mình một lớp. Hôm nay xin viết về bạn Lê Công Hưởng.

Nhà Hưởng ở đường Đống Đa, gần về phía đường Mạc Tữ Hoàng và sau trường Tiểu Học Hà Tiên. Hưởng có người anh trai tên là anh Chung ngày xưa có đi lính Biệt Đông Quân, có một em trai và một em gái tên là Lê Thị Tám.  Mình có hai người bạn cũng đặc biệt, Nguyên thì không cao lắm còn Hưởng thì rất cao,..hai người rất tương phản với nhau về hình dáng bề ngoài. Lúc lập ban nhạc, mỗi người chọn một tên hiệu, Nguyễn Đình Nguyên là « Duyên Đình », Lê Công Hưởng là « Song Nguyên », (mình còn nhớ trước đó bạn Lý Cui chọn tên hiệu là « Hoài Thảo »), Lý Mạnh Thường vì tên đã nghe hay rồi nên giữ tên là « Mạnh Thường », còn mình thì là « Tô Huyền Linh » (tên nầy mình vẫn còn giữ đến bây giờ trong các kênh Youtube của mình, tại sao « Tô Huyền Linh », vì trước đó mình có xem tạp chí « Điện Ảnh » thời xưa, thấy có một đạo diển tên là « Tô Huyền Vân » nên nảy ý ra là « Tô Huyền Linh », tên thì nghe hay nhưng vẫn thường bị trêu chọc là « Tô Cơm Nguội »…!! và sau nầy nhiều người không biết thường viết nhận xét dưới các clips nhạc của Youtube mình là « Cô Tô Huyền Linh »…có lẻ tên giống tên con gái…)…Ban nhạc mới thành lập do Hưởng điều khiển, có quy luật rỏ ràng, mỗi tuần phải tập dợt đàng hoàng không ai được lười biếng bỏ phiên dợt,..Ban nhạc cũng chiêu mộ được một số ca sĩ nữ là học sinh các lớp sau: Dương Hồng Minh (tên hiệu là « Khánh Linh »,..Như Liên,..Tiền Ngọc Dung,…), ngoài ra trong lớp mình còn có Phù Ngọc Anh cũng tham gia (Phù Ngọc Anh nhà đường Tuần Phủ Đạt, tên hiệu tiệm may là Hoa Tân, em gái của anh Tùng Phương, Tùng Trang là các bậc đàn anh một thời nỗi tiếng trong làng ca nhạc đất Hà Tiên (thời anh Tùng Phương có anh Hồ Hãi đàn rất hay, và có chị Thái Cẩm Hà nhà trước nhà Mạnh Thường, chị Cẩm Hà là một nữ ca sĩ nỗi tiếng và cũng là bậc đàn anh, đàn chị đi trước các ban nhạc mình sau nầy, anh Tùng Phương nỗi tiếng với bài « Buồn Mà Chi Em »…..)

Hồi đó không có điều kiện thâu cả chương trình nhạc trước và cho phát thanh sau, nên đến mỗi ngày thứ bảy trong tuần là phải kéo nhau cả nhóm lên trụ sở Chi Thông Tin đường Bạch Đằng (phía đầu trên đối diện với trại lính cũ) và đàn, ca trực tiếp tại chổ trong một phòng phát thanh cũng khá nhỏ hẹp. Đầu tiên thì mình đàn một đoạn nhạc không lời và có Mạnh Thường (sau nầy có một giọng nữ thay thế là giọng của chị Hằng con Thầy Giáo Lộc) đọc lời chào mở màn cho chương trình (đại khái còn nhớ là « Sau những ngày hành quân mệt nhọc, xin mời các anh lính chiến….). Tiếp đến thường xuyên là một bài hợp ca (Cho Tôi Được Một Lần, Từng Bước Chân Âm Thầm, Giả Từ Đêm Mưa,…). Sau một thời gian hoạt động, ban nhạc rất được sự ủng hộ của các bạn học sinh và có nảy ra sự viết thơ gởi đến Lê Công Hưởng để yêu cầu nhạc,..và có đọc tên của những người yêu cầu trong lúc giới thiệu tựa bài nhạc,..

Để ủng hộ thiết thực cho ban nhạc, ông Quận Trưởng Hà Tiên có cấp cho ban nhạc mỗi tháng một số tiền nhỏ là 500 đồng (gọi là để uống nước, cà phê,…). Hưởng quản lý số tiền nầy và dỉ nhiên là để tiêu xài chung cho trong ban nhạc. Mục tiêu xài thông dụng nhất là để trả tiền uống cà phê quán Quãng Phát gần nhà mình. Lúc đó cả nhóm rất thường kéo nhau đi uống cà phê, mỗi lần uống xong Hưởng nói với Ông Quãng Phát ghi sổ để đó và cuối tháng lảnh tiền hát ra trả…

Trong thời gian học Trung Học, thường là cuối năm vào dịp trường làm lễ phát thưởng, có văn nghệ hẳn hoi, dỉ nhiên là phần văn nghệ thì do nhóm mình lảnh phần phục vụ. Trong năm đó, trong lúc lễ phát thưởng, có một vở kịch do Hưởng đóng vai chánh. Nội dung của vở kịch ra sao thì mình quên rồi, chỉ nhớ là Hưởng đóng vai một anh chàng học sinh hiền, có yêu một cô bạn gái cùng lứa, nhưng vì có hiềm khích với một nhóm khác (bây giờ gọi là « xã hội đen »…), nên cuối vở kịch thì Hưởng phải bị đâm chết trên sân khấu. Lúc đó sân khấu của buổi lễ phát thưởng làm trong dảy phòng thí nghiệm dưới chân núi Lầu Ba…Để chuẩn bị trước, Hưởng lấy một cái hột gà, soi một lổ nhỏ và rút hết tròng trắng, trong đỏ ra, lấy phẩm (mực) đỏ bơm vào hột gà rỏng đó và Hường cất kỷ trong túi áo. Trong lúc diển kịch, lúc bị bọn côn đồ đâm Hưởng lấy tay ôm bụng và trong tay đã có hột gà sẳn, và Hưởng bóp mạnh cho hột gà bể ra, phẩm đỏ chảy ra y như là máu chảy ra,…nhưng chưa chịu chết lền, lúc đó theo như màn kịch soạn rồi, Hưởng còn đứng lại, lấy tay ôm bụng đầy máu và ca bài « Tình Yêu Trả lại Trăng Sao » (Thôi hết rồi người đã xa tôi,….chách.. chách .chách chách .chách chách bùm chách bum..vì bài nầy đánh theo điệu Habanera, lúc đó là mình đang đứng trong hậu trường đàn cho Hưởng ca…). Hưởng ca xong hết bài rồi mới chịu ngả xuống chết, lúc đó là màn kịch kết thúc, màn kéo lại….Không biết sau đó Hưởng tính cho cái áo sơ mi như thế nào vì áo đã bị ướt đỏ hết,….

Hà Tiên ngày trước thường có những dịp tiếp đón Tiểu Đoàn 40 chiến tranh chánh trị đến để trình diển văn nghệ phục vụ đồng bào trong quận. Sân khấu được dựng lên phía khoảng đất trống đối diện với tiệm cơm Xuân Thạnh, kế đồn cảnh sát và song song với dải tiệm hớt tóc dọc theo mé sông. Vì mình là dân chơi nhạc nên rất thích những dịp như vậy, và vì Hưởng là một đại diện cho làng chơi nhạc Hà Tiên nên cả nhóm bàn là Hưởng phải lên ca trong dịp nầy,…Quyết định xong, tập dợt lai rai trong buổi chiều rồi màn đêm kéo xuống, Tiểu Đoàn 40 chiến tranh chánh trị bắt đầu trình diển, bọn mình có mặt đầy đủ phía trước sân khấu, trong lòng vừa hăng hái vừa hơi lo…(hồi xưa đi xem văn nghệ ngoài trời ở Hà Tiên thì phải đứng trước sân khấu thôi chớ không có xếp ghế ngồi như trong rạp hát…). Chương trình tiến hành được một lúc, cả bọn di chuyển đến bên hông sân khấu và Hưởng đề nghị với người lính phụ trách điều khiển chương trình là lên ca giúp vui một bài…Bây giờ nghĩ lại không biết tại sao mà hồi đó người ta cũng quá dể dải chấp thuận cho Hưởng lên ca liền,…(đúng là chiến tranh tâm lý…). Lập tức Hưởng leo lên sân khấu cầm lấy micro, mình cũng leo tiếp ngay sau đó xin « mượn » cây đàn điện của anh lính nhạc sĩ, rồi đang loay hoay máng dây treo đàn vào cổ thì nhìn lại sau lưng mình đã thấy Nguyễn Anh Tài (Tài bưu điện học lớp mình chuyên phụ trách dàn trống…) đã ngồi vào dàn trống…Tóm lại là chỉ trong vòng 30 giây đồng hồ mà các bạn trẻ Hà Tiên đã chiếm hết các nhạc cụ của ban nhạc Tiểu Đoàn 40 chiến tranh chánh trị…Sau đó người ta giới thiệu tên Song Nguyên, một ca sĩ địa phương sẽ trình bày nhạc phẩm « Nhớ Người Viễn Xứ »…..Đây là bài ruột của Lê Công Hưởng « Dựa đồi thông riêng ai một bóng,… »…Sau khi hát xong, khán giả Hà Tiên vổ tay nhiệt liệt vì thấy ca sĩ địa phương của mình cũng không thua ai,….!!!

Ngay trước mặt hông của bót Cảnh Sát nầy (khu chợ cá Hà Tiên ngày xưa), chỗ có bản đồ đó là nơi ngày xưa có Tiểu Đoàn 40 Chiến Tranh Chánh Trị đến dựng sân khấu trình diễn văn nghệ. Hình: Truman Library do Arthur Z. Gardiner Papers sưu tầm 1961

Trong suốt những năm trung học, mỗi buổi chiều nào mình cũng thường đi chơi với Nguyên, Hưởng..Đến tối khuya sửa soạn chia tay ai về nhà nấy, thường là cả ba đưa Nguyên về tới đầu đường Đống Đa trước, sau đó chia tay với Hưởng để ra về, nhưng khổ nỗi là Hưởng thường lấy một chiếc dép của mình và không chịu trả cho mình mang dép về,…Không có dép thì đâu có về được nên mình phải năn nỉ rất lâu Hưởng mới chịu trả dép,…nhưng chứng nào vẫn tật nấy, sau khi được dép mang vào chân chắc chắn xong, thì mình lại chưa chịu về, chạy ra đứng xa xa bắt đầu chọc ghẹo Hưởng…khiêu khích kêu Hưởng lại đây lấy dép,…nhưng chỉ dám đứng xa xa thôi chớ không dám cho Hưởng lấy được dép một lần nữa, nếu không sẽ không về nhà được…

Suốt những năm trung học trôi qua, thắm thoát đến cuối năm lớp Đệ Nhị (lúc đó mình Đệ Tam), các bạn lớp anh Dõng, Hưởng khăn gói đi Long Xuyên thi Tú Tài một,…Anh nào thi đậu thì tiếp tục qua Rạch Giá hay lên Sài Gòn học tiếp, anh nào không may thì ngưng lại và chuẩn bị chờ nhập ngủ với chức vụ khi ra trường là Trung Sĩ,…Hưởng ở trong trường hợp nầy,…sau đó Hưởng chọn quân chủng « Quân cảnh », Hưởng phục vụ tại Cần Thơ. Đến năm mình sang Rách Giá học lớp Đệ Nhất, ở trọ nhà người quen phía sau rạp chiếu bóng Châu Văn. Có lúc Hưởng lái xe jeep về Rach Giá đi công tác và Hưởng ghé lại nhà trọ để thăm mình, Hưởng đậu xe jeep có uy hiệu Quân Cảnh trước nhà, lúc đó chủ nhà trọ có người cháu đi lính Thiết Giáp trốn đơn vị về thăm nhà, anh tên Long, anh Long kể là khi anh vừa đi chơi về tới nhà, mới tới đầu hẻm sắp sửa quẹo vô nhà, anh thấy chiếc xe jeep của Quân Cảnh, anh Long hoảng hồn quay gót trở lại đi tuốt luốt vì tưởng là Quân Cảnh kiếm anh bắt về tội trốn đơn vị về nhà,…sau nầy kể lại cho anh nghe đó là xe jeep của bạn đến thăm mình làm anh tức cười. Chưa hết chuyện, rồi lúc đó Hưởng rủ mình lên xe jeep Hưởng chở đi vài vòng Rạch Giá chơi, mình ngồi với Hưởng phía trước, Hưởng lái xe…chạy một lúc sao thấy ai cũng nhìn mình cả,…sao lạ thế, suy nghĩ ra thì mới hiểu là người ta tưởng mình bị lính Quân Cảnh bắt lên xe chạy về đồn…(vì thời đó xe Quân Cảnh thường đi rảo bắt thanh niên trốn lính hay học sinh tóc dài,…)..Nghĩ ra nguyên cớ tại sao mình bị người ta nhìn nên mình sửa kiểu ngồi lại, gát tay gát chân làm ra vẻ là bạn của Quân Cảnh chớ không phải người bị bắt lên xe chở đi,….

Chưa hết chuyện về Lê Công Hưởng, sau đó mình lên Cần Thơ học Đại Học Sư Phạm, anh Dõng vào học Cao Đẳng Nông Nghiệp trước đó một năm, hai anh em ở chung một nhà trọ trong một con hẻm gần chổ đóng quân của Hưởng. Lúc đó Hưởng vẫn còn làm Quân Cảnh ở Cần Thơ, bạn bè gặp lại mừng quá và tối nào Hưởng cũng về ngủ tại nhà trọ của mình. Nhờ có Hưởng ngủ trong nhà, thường là máng cái nón sắc có Uy Hiệu Quân Cảnh lên tường nhà, nên thỉnh thoảng cũng có vụ lính xét nhà ban đêm, (thời đó thường có lính Quân Cảnh xét nhà ban đêm xem có ai lạ mặt ở không khai báo,…), khi lính vào nhà xét mới thấy nón Quân Cảnh thì thôi, bỏ qua không xét nữa…

Còn một chuyện nữa mới hết, có một chiến dịch hành quân qua đất Kampuchia (bây giờ là Cambodge) do Tướng Ngô Quang Trưởng lảnh đạo, Lê Công Hưởng được phái theo phái đoàn bảo vệ ông Tướng. Hình như là hết mấy tháng mới xong, sau đó Hưởng trở lại đơn vị cũ ở Cần Thơ được lảnh tiền thưởng rất nhiều số tiền là 60.000 đồng (so với lương giáo sư thời đó là khoảng 12.000 đồng/tháng..). Ngày Hưởng lảnh xong tiền, lúc về nhà trọ của mình, Hưởng không nói tiếng nào, thấy có vẻ rất lạ,…Hưởng cứ tới cái bàn rồi móc túi lấy tờ giấy 500 đồng ra để xuống bàn, tới cái ghế cũng móc thêm tờ 500 đồng khác để xuống ghế, cứ thế mà phủ hết bàn, ghế, giường ngủ trong nhà đầy giấy 500 đồng cả,…!! Mình và anh Dõng không hiểu gì cả, sau đó mới biết là Hưởng lảnh được tiền thưởng cho chiến dịch đi Kampuchia…rồi sau đó cả bọn ra ngoài quán Hưởng khao cho một chầu…Vài ngày sau nhân dịp về nghỉ hè và được phép, Hưởng và mình cùng mua vé xe về thăm nhà Hà Tiên. Tới bến xe mới Cẩn Thơ, mua vé xong xuôi, lên xe ngồi, mình ngồi kế Hưởng, ngoài ra còn một ghế trống Hưởng để cái giỏ xách rất nặng vì bên trong chứa nhiều chai rượu Tây quý và đắt tiền Hưởng đã mua trước để đem về cho Ba Hưởng. Có một ông khách muốn ngồi trên ghế có giỏ xách của Hưởng, Hưởng nói ghế nầy tôi đã mua vé rồi,….té ra là vì Hưởng sợ xe chạy dằn bể mấy chai rượu quý đắt tiền nên mua thêm một vé cho chiếc ghế trống để giỏ xách chứa rượu cho êm…

Đến những ngày sau ngày 30/04/1975, lính tráng bắt đầu trở về địa phương sau khi  tan hàng rả ngũ cả mà sao không thấy Hưởng về nhà,…Về sau lâu lắm mới biết Lê Công Hưởng đã hy sinh trong những ngày cuối cùng của cuộc chiến,…Không ai biết rỏ tin tức cụ thể ra sao,…Nghe kể lại là sau nầy Ba Má Hưởng có lên đến tận chổ để tìm hài cốt, nhờ nhìn ra chiếc răng khểnh mới biết chắc là con mình…Hiện nay bạn Lê Công Hưởng có hình thờ trong chùa Tam Bảo Hà Tiên,..Mình viết những dòng nầy để tưởng nhớ người bạn đã một thời chia sẻ cùng nhau từng nốt nhạc, từng lời ca, từng ly cà phê và từng nỗi vui buồn trong thời đi học cũng như thòi gian ra đời làm lính …Cầu mong bạn Lê Công Hưởng yên nghỉ bình an nơi cỏi vĩnh hằng…….

TranVanManh_Hippy4LeCongHuong_1972

 

Lê Công Hưởng và Trần Văn Mãnh                                                              Lê Công Hưởng thời học sinh

LeCongHuong_aLê Công Hưởng thời đi học Trung Học Hà Tiên

LeCongHuong_Viet_Tang_Hinh_ManhLeCongHuong_Viet_Tang_Hinh_Dong_b

Lưu bút của Lê Công Hưởng sau những tấm ảnh đề tặng bạn

Le_Cong_Huong_QuanCanhLê Công Hưởng khi còn ở Quân Trường Chi Lăng (Châu Đốc)

Lê Công Hưởng trong bộ áo Quân Cảnh (Vũng Tàu)

Lưu bút của Lê Công Hưởng đề tặng mặt sau hình

Le_Cong_HuongLê Công Hưởng trong bộ áo Quân cảnh

TranVanDong_LeCongHuong_QuanCanh LeCongHuong_Viet_Tang_Hinh_Dong

Trần Văn Dõng và Lê Công Hưởng    Chữ viết của Lê Công Hưởng tặng hình Dõng

LeCongHuong_Ve_TranvanManhLê Công Hưởng vẻ hình Trần Văn Mãnh (vẻ xong ngày 09/06/1972)

LeCongHuong_Ve_TranVanDongLê Công Hưởng vẻ hình Trần Văn Dõng

LeCongHuong_ChuaTamBaoHình Lê Công Hưởng thờ tại Chùa Tam Bảo Hà Tiên

Hình ảnh: Trần Văn Mãnh, Trần Văn Dõng