Từ Hà Tiên đến Cần Thơ (Thầy Nguyễn Hồng Ẩn)

Từ Hà Tiên Đến Cần Thơ

Sau khi tốt nghiệp, tôi đến nhận nhiệm sở tại một trường trung học của một quận nhỏ bé gần biên giới Việt Miên vào niên khóa 1965-1966.

Ngay khi rời con đò Tô Châu, bước chân ngay lên thị trấn Hà Tiên mộc mạc như cô gái quê nhưng chiếm lỉnh một vùng đất tịch mịch, thơ mộng, hữu tình với những địa danh lịch sử nổi tiếng, nổi tiếng cả trong văn học, tôi đã không thất vọng khi đã chọn ngôi trường nhỏ bé khiêm nhường nằm ở cuối miền đất nước bên bờ vịnh Thái Lan biển xanh, gió lộng. Khi ở cấp tiểu học, tôi đã nghe qua Hà Tiên có thời là một trong 21 tỉnh lỵ ngày xưa của miền Tây Việt Nam qua câu « bí kíp »thầy dạy cho dễ nhớ: Gia, Châu, Hà, Rạch, Trà, Sa, Bến, Long, Tân, Sóc, Thủ, Tây, Biên, Mỹ, Bà, Chợ, Vĩnh, Gò, Cần, Bạc, Cấp.

Một đồng nghiệp giới thiệu tôi đến nhà bà Bảy, số 16 đường Nhật Tảo là nơi trọ duy nhất cho đến lúc tôi rời hẳn Hà Tiên vào cuối niên khoá 1969-1970 để chuyển về Trung học Đoàn Thị Điểm, Cần Thơ. Ngôi nhà thân thương này của nhiều thầy giáo xa xứ ở trọ, nơi cho họ biết bao kỷ niệm vui buồn. Được biết bây giờ, 2015, ngôi nhà cổ kính này vẫn còn đó, khiêm nhường nằm dưới bầu trời xanh đất Việt đón gió biển Thái Bình Dương thoảng vào từ vịnh Thái Lan như bấy lâu, chứng  kiến những đổi thay của thị trấn sau chiến tranh để trở thành một thành phố du lịch khá nổi tiếng.

Căn nhà số 16 đường Nhật Tảo Hà Tiên, nơi ở trọ đầu tiên

Ngôi nhà số 16 đường Nhật Tảo ngày nay

Đó là điều tất yếu theo thời gian, nhưng với những ai hoài cổ chắc ngậm ngùi khi nhớ hoặc về thăm lại để tìm chút dư hương ngọt ngào ngày cũ của mình.

Hai người bạn thân từ ngày xưa: Nguyễn Hồng Ẩn (trái), Huỳnh Văn Hòa (phải)

Tôi cũng không ngoại lệ! Có rất nhiều điều nhắc, nhớ lại, vui có buồn có,  nhưng hôm nay tôi muốn đề cập đến một người bạn lần đầu quen biết tại số 16 đường Nhật Tảo, Hà Tiên. Chúng tôi rất thân nhau rồi theo thời gian, khi gần khi xa qua nhiều giai đoạn vui  hay khổ, kéo dài cho đến hôm nay: bắt đầu tại vùng đất Phương Thành (tên cũ của Hà Tiên), đến … đồi Tăng Nhơn Phú (Thủ Đức), Tây Đô, vùng bưởi Năm Roi (Cái Vồn hay Bình Minh, Vĩnh Long), trại nuôi tép xã Long Khánh (Trà Vinh), rồi tiếp theo nhiều năm « tôi thì ngày lúc anh vào đêm » hay ngược lại…Nói cho rõ hơn, chúng tôi kề cận bên nhau từ lúc dạy học ở Hà Tiên, động viên vào Trường Sĩ quan Trừ Bị Thủ Đức, đổi về dạy ở Cần Thơ, về Trung học Bình Minh, đi tù « cãi tạo » tại xã Long Khánh và xa nhau khi tôi định cư nước ngoài.

Cách nay mười ba năm về trước (2002), chúng tôi tái ngộ lần đầu tại Cần Thơ sau nhiều năm mạnh ai nấy tìm đường sống cho mình sau cuộc « đổi đời ». Gặp nhau trong vội vã, hấp tấp vì thời hạn ngắn ngủi nên chẳng thoả lòng.

Sau đó thỉnh-thoảng chúng tôi có những lần thăm hỏi qua điện thoại viển liên. Anh hối tôi cố cùng nhau làm một lần về thăm lại Đông Hồ, Tô Châu, Bãi Nò, Mũi Nai, lăng Mạc Cửu trước khi những người quen, thân hữu, đồng nghiệp và cả học trò sẽ chẳng còn ai! Tôi hứa…cố-gắng  rồi tự ngẫm rằng « Sẽ ‘chẳng còn ai’, ai …gồm cả chúng ta nữa đó anh! »

Đầu năm nay, 2015, một hôm tôi nhận được điện thư của một bạn quen nhau ở hải ngoại. Thú thật chúng tôi ít gởi thư cho nhau bởi lẽ tôi thường trao đổi thư từ về thơ văn qua một người bạn chung cùng nhóm. Điện thư của anh, anh Lê Hoàng Viện, đã cho tôi một ngạc-nhiên lớn! Thú vị là vì điện thư này rất  « nặng ký » với tôi; nặng bởi vì biết thêm anh là bạn cùng nhà trọ với người bạn của tôi nhắc bên trên, thuở hai anh đi học ở Trung học Phan Thanh Giản, Cần Thơ, và nặng hơn nữa khi cho tôi biết bạn cũ Hà Tiên của tôi đang tìm và đang ở cách tôi vài trăm miles, khoảng 4 đến 5 giờ lái xe ở đất Mỹ này. Mừng quá đổi mừng và cám ơn anh Lê Hoàng Viện thiệt là nhiều.

Vào lứa tuổi « thất thập cổ lai hy » mà lái xe ngần ấy giờ trong mùa Đông tuyết đổ này thì cũng « ái ngại ái ngộ  » lắm.
Nhớ xưa cha mẹ và thầy cô dạy: “Chuyện gì làm được hôm nay thì đừng để ngày mai” và sau này có câu “ Cảm ơn đời mỗi sáng mai thức dậy/ Ta có thêm ngày nữa để yêu thương” nên tôi quyết  tâm tìm đến thăm vợ chồng bạn đang du lịch tại đất nước này để tạo cho nhau MỘT NGÀY VUI  » chộ vốn » cho chắc ăn trước cái đã.
Tôi liên lạc, hẹn hò, hỏi địa chỉ. Khi đến ngày hẹn, chiếc xe đời 2003 với GPS vượt đường dài ẩm ướt do trận tuyết hôm qua, đưa tôi và bà xã đến gặp anh Huỳnh Văn Hoà, cựu học sinh trường Phan Thanh Giản năm 1956, và hiền-thê của anh là chị Thái Thị Phượng, cựu nữ sinh Trung học Đoàn Thị Điểm tại nhà của bác sĩ Thái Ngọc Ẩn và chị Nguyễn Thị Gấm ở Watertown, Massachusetts.

Từ khi tôi về dạy ở Cần Thơ, qua trung gian của anh Hoà, vợ chồng chúng tôi đã trở thành bạn của chị Phượng, em ruột của bác sĩ Thái Ngọc Ẩn, và quen biết hầu hết các thành viên gia đình của chị, như anh Thái Minh Tước, Thái Minh Nhựt (Giám đốc Tư Thục Ngọc Phú)…

Ngày bốn tháng giêng năm 2015, chúng tôi gặp lại nhau, tay bắt mặt mừng, chuyện mới chuyện cũ râm ran kể ra liên tục cho đến lúc chia tay sau nhiều giờ hàn huyên. Chúng tôi hẹn gặp nhau ít nhất một lần nữa trước khi anh chị trở về Việt Nam.

Cuộc họp mặt hai người bạn xưa: Nguyễn Hồng Ẩn và Huỳnh Văn Hòa (Watertown MA USA 2015)

Một hôm tôi nói với anh Hòa rằng: « Vì đã tạo cho nhau NHÂN tốt nên dù cách xa ngàn dặm, nơi xứ lạ quê người, chúng ta đã được hưởng QUẢ tốt ngày nay ».

Họp mặt bạn thân ngày xưa: Ẩn, Hòa, Phượng và Vân (Watertown MA USA 2015)

Chắc chắn chúng tôi sẽ đến gặp anh chị một lần nữa, có thể vào ngày hợp mặt mừng Xuân Ất Mùi  2015 của Nhóm Phan Thanh Giản và Đoàn Thị Điểm Vùng New England vào 29 tháng 3 tại nhà anh Ẩn và chị Gấm.

Nguyễn Hồng Ẩn
March 16, 2015

Hình ảnh: Thầy Nguyễn Hồng Ẩn

Pháo Đài qua các giai đoạn thời gian (Hà Tiên)

Theo tài liệu do nhà chụp hình nỗi tiếng ở Hà Tiên ngày xưa, ông Quách Ngọc Bá viết trong quyển sách du lịch « HATIEN PHOTO »: Pháo Đài là một trái núi nhỏ ở ngay cửa sông Hà Tiên, cách chợ 600 m. Từ hồi Nam Triều đến thời Pháp thuộc vẫn là cứ điểm quân sự trấn giử biển cả, trên có bố trí trọng pháo nên tên gọi là Pháo Đài.

Pháo Đài của thời xưa là những trang lịch sử oai hùng, từng làm kinh khủng giặc Thái Lan bằng những thần công, đại bác, đã phá kỷ lục tên tre lẩy nỏ.

Thời họ Mạc, vị trí Pháo Đài ở ngay giữa hải cảng Hà Tiên, ngó ra vịnh Thái Lan, hình thể ví như cửa thành thiên nhiên để che chở nội địa. Mạc Thiên Tích đã so sánh với nhiệm vụ, với địa vị mình là tướng lảnh trọng yếu trấn giử biên cương qua bài thơ « Kim Dự Lan Đào » (Kim: vàng, Dự: hòn đảo nhỏ, Lan: ngăn chận, Đào: sóng to, « Kim Dự Lan Đào: Hòn đảo vàng nhỏ ngăn chận sóng to):

Kim Dự nầy là núi chốt then,
Xanh xanh dành trấn cửa Hà Tiên,
Ngăn ngừa nước dữ khôn vùng vẩy,
Che chở dân lành khỏi ngửa nghiêng,
Thế vững kình càng trên Bắc hải,
Công cao đồ sộ giữa Nam thiên,
Nước an chẳng chút lông thu động,
Rộng bủa nhơn xa tiếp bá xuyên.

(Trích Thơ Nôm của Mạc Thiên Tích)

Cách đây hơn một thế kỷ, hòn đảo Pháo Đài còn tách rời khỏi đất liền. Do có thủy triều lên cao thấp, nước lớn nước rồng, khoảng cách giữa hòn đảo nầy và đất liền xa gần khác nhau nên dân gian có đặt truyền thuyết là hòn Kim Dự là một hòn đảo nổi trôi ra trôi vô theo con nước….Cũng có một truyền thuyết khác nói rằng Kim Dự là một hòn đảo nổi, dưới hòn đảo đó có một con Giao Long nằm ẩn mình tu lâu đời. Thỉnh thoảng con Giao Long cựa mình thì làm cho hòn đảo lay chuyển, khi trôi ra xa, khi dạt vào gần bờ. Trong thời Pháp chiếm Hà Tiên, do công sức của các tù nhân, họ xây đắp một con đường nối liền đảo Pháo Đài với chợ Hà Tiên, gọi là đường Cầu Đá, dần dần con đường trở thành đường đất, rộng rải đủ cho xe cộ lưu thông. Bây giờ con đường trở thành một đại lộ đã tráng nhựa. Con đường nầy nối từ khu Chùa Quan Thánh (tên đúng là Miếu Quan Thánh Đế) chạy thẳng đến dưới chân núi Pháo Đài, ngày nay chính là đại lộ Mạc Thiên Tích. Xóm nhà hai bên con đường nầy còn có tên là xóm Cầu Đá.

Về địa hình, trên đỉnh Pháo Đài có dạng trái xoan, có công sự phòng thủ hình chữ U, chu vi khoảng 84,5 m và cao gần 3 m, công sự phòng thủ nầy được xây dựng trên đỉnh núi Pháo Đài (còn gọi là núi Đại Kim Dự), núi cao khoảng 25 m. Thời vua Minh Mạng thứ 15 (1834) Pháo Đài được thành lập để trở thành căn cứ quân sự phòng thủ, nhà Nguyễn cho đắp đồn lũy trên đồi, đặt súng thần công nên từ đó có tên là Pháo Đài. Ngày nay tên Pháo Đài cũng được dùng để đặt tên cho Phường Pháo Đài thuộc thị xả Hà Tiên. Thời Pháp chiếm Hà Tiên trên Pháo Đài có lập một ngọn Hải Đăng và có nhân viên người Pháp quản lý. Trong thời kỳ chiến tranh 1960 -1970 ngọc Hải Đăng bị bỏ hoang phế, ngày nay đã được phục hồi. Trong thời gian Hà Tiên chưa có bệnh viện, người Pháp dùng mặt bằng trên Pháo Đài để làm trạm y tế. Đến khi bệnh viện Hà Tiên được cất lên, người Pháp xây dựng một nhà nghỉ mát trên mặt bằng Pháo Đài, gọi là Bungalow. Suốt những năm chiến tranh 60 – 70 Pháo Đài trở thành căn cứ quân sự, có tiểu đoàn 528 Địa Phương Quân đóng trên đó, lúc đó Đại Úy Trần Văn Thiệt là tiểu đoàn trưởng, dân chúng không được lui tới. Hiện nay Pháo Đài đã được phát triển thành một nơi ngắm cảnh, nghỉ ngơi, có khách sạn, hồ bơi, hoàn toàn được xem như một nơi tự do du lịch và dạo chơi rất lý thú. (TVM 06/2018)

Tài liệu tham khảo:
Nghiên Cứu Hà Tiên (Họ Mạc với Hà Tiên) Trương Minh Đạt 2016.
Hà Tiên, đất nước&con người: Nhóm biên soạn Hà Tiên 1999.
Hà Tiên thập cảnh: Đông Hồ&Mộng Tuyết 1996.

Pháo Đài (Hà Tiên) thời lính Pháp đóng quân tại Hà Tiên (trước năm 1953). Photo: Rolland Drosson

Pháo Đài (Hà Tiên) thời chiến tranh do lính Mỹ chụp từ chiếc tàu Point Garnet đậu tại cầu quan thuế Hà Tiên năm 1966. Photo: Dave Kathy Crawford

Mặt bằng trên núi Pháo Đài (Hà Tiên) thời chiến tranh do lính Mỹ chụp năm 1966. Photo: Dave Kathy Crawford

Toàn cảnh Pháo Đài (Hà Tiên) thời chiến tranh, do lính Mỹ chụp không ảnh năm 1966-1967. Photo: Don Griffin

Toàn cảnh Pháo Đài (Hà Tiên) thời chiến tranh, do lính Mỹ chụp không ảnh năm 1969. Photo: Stephane Moutin Luyat

Toàn cảnh Pháo Đài (Hà Tiên) thời chiến tranh, do lính Mỹ chụp từ tàu biển nhìn vào, phía xa là Thạch Động, năm 1969. Photo: Tom Lefavour.

Một căn cứ Hãi Quân Mỹ dưới chân Pháo Đài (Hà Tiên). Photo: Tom Lefavour 1969

Một phần mặt bằng trên núi Pháo Đài (Hà Tiên) thời chiến tranh do lính Mỹ chụp trong những năm 1970, phía trên là một phần núi Tô Châu nhìn ra cửa biển. Photo: VAS078886_LOH, (Vietnam Center And Archive)

Phía sau Pháo Đài (Hà Tiên) nhìn về phía núi Đèn Mũi Nai, thời chiến tranh do lính Mỹ chụp trong những năm 1970, Photo: VAS078886_LOH, (Vietnam Center And Archive)

Một căn cứ Hãi Quân Mỹ dưới chân Pháo Đài (Hà Tiên). Photo: Steve Bingham (1968-1970)

Pháo Đài (Hà Tiên) thời chiến tranh, do lính Mỹ chụp ngày xưa. Photo: HL Serra (trước năm 1970)

Pháo Đài (Hà Tiên) thời chiến tranh, do lính Mỹ chụp ngày xưa, ảnh mặt trước: SSC Bryant.(1970)

Pháo Đài (Hà Tiên) thời chiến tranh, do lính Mỹ chụp ngày xưa, ảnh mặt sau: SSC Bryant.(1970)

Pháo Đài (Hà Tiên) thời chiến tranh, do lính Mỹ chụp không ảnh. Photo: Fred McCarthy

Pháo Đài (Hà Tiên) thời chiến tranh. Photo: Rich Krebs 1968-1970

Pháo Đài (Hà Tiên) thời chiến tranh. Photo: Rich Krebs 1968-1970

Pháo Đài (Hà Tiên) thời chiến tranh. Photo: Dave Stevenson (1970)

Dưới chân đồi Pháo Đài (thời chiến tranh). Photo: HL Serra 1970

Pháo Đài (Hà Tiên) nhìn từ núi Tô Châu. Photo: Quách Ngọc Bá (1973)

Cận ảnh Pháo Đài (Hà Tiên). Photo: Quách Ngọc Bá (1973)

Pháo Đài (Hà Tiên) thời thanh bình. Photo: Trần Văn Mãnh 1994

Pháo Đài (Hà Tiên) thời thanh bình. Photo: Trần Văn Mãnh 1994

Pháo Đài (Hà Tiên) ngày nay thời thanh bình. Photo: Phạm Duy Thảo (2007)

Pháo Đài (Hà Tiên) ngày nay thời thanh bình. Photo: Bùi Thị Đào Nguyên 2009

Pháo Đài (Hà Tiên) ngày nay thời thanh bình. Photo: Bùi Thị Đào Nguyên 2009

Pháo Đài (Hà Tiên) ngày nay thời thanh bình. Photo: Bùi Thị Đào Nguyên 2009

Pháo Đài (Hà Tiên) ngày nay thời thanh bình. Photo: Phat Austin Tran 2015

Cận ảnh Pháo Đài (Hà Tiên) ngày nay thời thanh bình. Photo: 2015

 Di tích hầm trú bom trên núi Pháo Đài (Hà Tiên) còn sót lại hình chụp năm 2016. Photo: Asienreisender

Vị trí hầm trú bom trên núi Pháo Đài (Hà Tiên)

Trên mặt bằng Pháo Đài (Hà Tiên) ngày nay có khách sạn Pháo Đài (2015)

Đường xe chạy lên núi Pháo Đài (Hà Tiên) ngày nay (1916). Photo: Lâm Thị Lan

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Đường xe chạy lên núi Pháo Đài (Hà Tiên) ngày nay (2016). Photo: Lâm Thi Lan

Pháo Đài (Hà Tiên) ngày nay chụp từ cầu Tô Châu. Photo: Nguyễn Hồng Thu (2017)

Một trong những bức ảnh đẹp nhất chụp Pháo Đài (Hà Tiên) ngày nay. Photo: Nguyễn Hải Đăng (2017)

Trân trọng cám ơn quý tác giả những hình ảnh minh họa cho bài viết.(TVM)

Photo: Trần Văn Mãnh tổng hợp từ face book